Ahmedabad News: સ્વામિનારાયણ મંદિર કાલુપુર હિંદુ ધર્મના સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું પ્રથમ મંદિર છે. તે અમદાવાદના કાલુપુર વિસ્તારમાં આવેલું છે. તે સંપ્રદાયના સ્થાપક ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાનની સૂચના પર બનાવવામાં આવ્યું છે. સ્વામિનારાયણની ઇચ્છા મુજબ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય વહીવટને બે ગાદીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. નરનારાયણ દેવ ગાદી અને લક્ષ્મીનારાયણ દેવ ગાડી. આ મંદિર નરનારાયણ દેવ ગાદીનું મુખ્યમથક છે.
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના આ પ્રથમ મંદિરને બનાવવા માટેની જમીન બ્રિટિશ શાહી સરકારે ભેટમાં આપી હતી. આ તીર્થસ્થળ બનાવવાનું કામ ભગવાન સ્વામિનારાયણ દ્વારા આનનાનંદ સ્વામીને વ્યક્તિગત રીતે સોંપવામાં આવ્યું હતું. આ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું પ્રથમ મંદિર હતુ, જે શુદ્ધ બર્મા-સાગમા જટિલ કોતરકામ સાથે શાસ્ત્રોક્ત ધારા મુજબ બનાવવામાં આવ્યુ હતુ. દેવતાઓના પ્રકરણો, શુભ પ્રતીકો અને ધાર્મિક ચિન્હોને વર્ણનાત્મક ધર્મો અને ભારતીય સંસ્કૃતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી શિલ્પ કલા દ્વારા બાંધવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરને ગુજરાત અને ભારતના સામાજિક ધાર્મિક ઇતિહાસમાં મૂલ્યવાન સાંસ્કૃતિક વારસો માનવામાં આવે છે.
ઇ.સ. 1818માં, અમદાવાદ પર બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું શાસન હતું. ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ દ્વારા માનવ જીવનના ઉત્થાન માટે કરવામાં આવેલા કાર્યો, જેમ કે સમાજ સેવા, ધાર્મિક જાગૃતિ, અંધશ્રદ્ધા, કુરિવાજો અને વ્યસન મુક્તિ, વગેરેથી તત્કાલીન કલેક્ટર સર એન્ડ્રોપ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા.
આના પગલે તેમણે ૧૮૧૮માં ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણને અમદાવાદના ભદ્ર કિલ્લાના મુખ્યાલયમાં આમંત્રણ આપ્યું હતું અને 111 તોપોના શાહી દળ સાથે તેમની મુલાકાત લેવામાં આવી હતી. તેમણે કાલુપુર વિસ્તારમાં સો એકર જમીન દાનમાં આપી હતી, જે સમાજ સુધારણાના હેતુ માટે અમદાવાદ શહેરમાં મંદિર અને આશ્રમ બનાવવા માટે પૂરતી હતી. તે જમીનના દસ્તાવેજ પર ઇંગ્લેન્ડની રાણી વિક્ટોરિયા દ્વારા સહી કરવામાં આવી હતી અને દસ્તાવેજ ‘યવત ચંદ્ર દિવાકરૌ’ ને રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
સંપ્રદાયનું પ્રથમ મંદિર, સનાતન હિન્દુ ધર્મ વૈષ્ણવ પરંપરા સાથે શ્રી નરનારાયણ ભગવાનનું પ્રથમ મંદિર, ભગવાનની કૃપાથી સ્થાપિત થયું હતું. 24 ફેબ્રુઆરી,1778 ના શુભ મંગળવાર, ફાલ્ગુન સુદ-૩, એટલે કે ઇ.સ. 1822ના રોજ, તત્કાલીન બ્રિટિશ કલેક્ટર સર જસ્કિનની હાજરીમાં, ચાર વેદના 108 પૃથ્વી દેવતાઓના પૂજારીઓના દ્વારા, પૂર્ણ રાજ્ય સન્માન સાથે, અમદાવાદ શહેરના ઋષિ-મુનિઓ, સંતો, મેયર, અધિકારીઓ, વિદ્વાનો, પૂર્વજો તેમજ સંતો અને ભક્તોની પવિત્ર ઉપસ્થિતિમાં, બપોરના સમયે, અભિજીત નક્ષત્રમાં, ભક્તોના પિતા અને માતાના પિતા શ્રી નરનારાયણ ભગવાન અને શ્રી રાધા-કૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિઓની પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે કરવામાં આવી હતી અને લોકો આનંદિત થયા હતા. તે સમયે, શહેરવાસીઓના હૃદયમાં એક અવર્ણનીય લાગણી ઉત્પન્ન થઈ હતી. તે પ્રસંગે, 26 ફેબ્રુઆરીના રોજ, શહેરના પૃથ્વી દેવતાઓ અને નાગરિકો કાંકરિયા તળાવના કિનારે શોભાયાત્રા કાઢીને મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા હતા.
1822માં, ભગવાન સ્વામિનારાયણની કૃપાથી, મંદિરની સાથે વિશ્વની સૌથી મોટી લાકડાની કલા હવેલી બનાવવામાં આવી હતી. જેમાં મુખ્ય મંદિરની સાથે હવેલીના સ્તંભો – કમાનો – મૂર્તિઓ – બેન્ચ – દરવાજા – બારીઓ – પાણીના કુંડા વગેરે પર ભારતની સ્વતંત્રતાના ઇતિહાસની ઘટનાઓ કોતરવામાં આવી છે. આ કલાનો વારસો જે બીજે ક્યાંય જોવા મળતો નથી, તે કાલુપુરના શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિરના હવેલી-મંદિરમાં જોઈ શકાય છે. ભારતમાં લાકડા, પથ્થર, આરસપહાણ, ઇંટો વગેરેથી બનેલા લાખો મંદિરો છે. પરંતુ વિશ્વની સૌથી મોટી લાકડાની કલા હવેલી કાલુપુરના શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં છે.
1822માં, ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે કાલુપુરમાં શ્રી નરનારાયણદેવની સ્થાપના કરી. ત્યારબાદ, 1826માં, તેમણે મંદિરની સંપૂર્ણ જવાબદારી તેમના ઉત્તરાધિકારી પુત્ર પ.પૂ.દ.ધૂ 1008 આદિ આચાર્યશ્રી અયોધ્યાપ્રસાદજી મહારાજશ્રીને સોંપી. તેમણે સંસ્કૃત પાઠશાળા, ગૌશાળા, ધર્મશાળા, યજ્ઞશાળા, ભોજનશાળા વગેરે શરૂ કર્યા અને 42 વર્ષ સુધી આચાર્ય તરીકે ગાદી પર રહ્યા. ત્યારબાદ તેમના અનુગામી પુત્ર પ.પૂ.દ.ધૂ. 1008 શ્રી કેશવપ્રસાદજી મહારાજશ્રી 22 વર્ષ ગાદી પદે રહ્યા. તેમના અનુગામી પુત્રી પ.પૂ.દ.ધૂ. 1008 પુરુષોત્તમપ્રસાદજી મહારાજશ્રી 12 વર્ષ ગાદી પદે રહ્યા. તેમના અનુગામી પુત્ર પ.પૂ.દ.ધૂ. 1008 શ્રી વાસુદેવપ્રસાદજી મહારાજશ્રી 35 વર્ષ ગાદી પદે રહ્યા. તેમના અનુગામી પુત્ર પ.પૂ.દ.ધૂ. 1008 શ્રી દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજશ્રી 32 વર્ષ ગાદી પદે રહ્યા. તેમના અનુગામી પુત્ર પ.પૂ.દ.ધૂ. 1008 શ્રી તેજેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજશ્રી 35 વર્ષ ગાદી પદે રહ્યા. 1008 શ્રી કોશલેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજશ્રી હાલમાં આચાર્ય પદ પર કાર્યરત છે. તેમના અનુગામી પુત્ર પ.પૂ.દ.ધૂ. 108 શ્રી વ્રજેન્દ્ર પ્રસાદજી મહારાજશ્રી લાલજીના પદ પર કાર્યરત છે અને પ્રમુખ તરીકે ઉત્સવના સમગ્ર આયોજનનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે.
મંદિરના પ્રાથમિક દેવદેવીઓમાં નરનારાયણ દેવ શ્રી રાધાકૃષ્ણ દેવ, શ્રી ધર્મપિતા, ભક્તિમાતા, હરિકૃષ્ણ મહારાજ, શ્રી બાલસ્વરૂપ ઘનશ્યામ મહારાજ અને શ્રી રંગમહાદહોલ ઘનશ્યામ મહારાજ છે. અહીં હવેલી ઘનશ્યા મહારાજ (બહેનોનું મંદિર પણ આવેલું છે. આ આખુ બતાવે છે કે એક સમયે રાધાકૃષ્ણને આધાર માનીને આ પ્રકારનો સ્વામિનારાયણ પંથ અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો અને પછીના ગાદીપતિઓએ આ પંથને આગળ ધપાવ્યો હતો. આમ સ્વામિનારાયણ મંદિર અઢીસો જેટલા વર્ષનો આગવો ઇતિહાસ ધરાવે છે. જો કે મંદિરના પ્રમાણમાં વધારો થવાની સાથે-સાથે તેની સાથેના વિવાદમાં પણ વધારો થયો હતો.
આ પણ વાંચો: Gujarat/અમદાવાદ:કાલપુર સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય વિવાદમાં નારણપુરા મંદિરના પાંચ સંતોએ મંદિરનો કર્યો ત્યાગ કાલપુર સ્વામિ. મંદિરના તાબા હેઠળ છે નારણપુરા મંદિર કાલુપુર મંદિરના ગાદીપતિના
આ પણ વાંચો: ફરીથી વિવાદમાં આવ્યું કાલુપુર સ્વામિનારાયણ મંદિર, સાધુ માધવપ્રિયદાસ પરણિતાને લઇ ફરાર
