આપણા સમાજમાં ઘણી ધાર્મિક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે, પરંતુ તેની પાછળનું મૂળ કારણ ધર્મ સિવાય અન્ય પણ છે, તેમ છતાં તેઓ ધર્મના નામ પર સમાજમાં સ્થાપિત અને લોકપ્રિય થયા છે. આની પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દેશ-સમયની પરિસ્થિતિ અને સમાજ કલ્યાણ હતો. આજના ફાસ્ટ યુગમાં આપણે આ પ્રચલિત સામાજિક સને ધાર્મિક માન્યતાઓ પાછળના મૂળ કારણોને સમજવાની આજની યુવા પેઢીને જરૂર છે. જેના કારણે આપણી યુવા પેઢીની ધર્મ પ્રત્યેની આસ્થા વધશે. તેઓએ ધર્મને ફક્ત રૂઢીવાદી વિચારધારા તરીકે નહીં પણ સામાજિક અને વ્યક્તિગત કલ્યાણના માધ્યમ તરીકે સ્વીકારવો જોઈએ.
આજે આપણે ખાસ કરીને યુવાનોના માટે આવી કેટલીક સામાજિક માન્યતાઓ વિશે ચર્ચા કરીશું, જે ધર્મના નામે સમાજમાં સ્થાપિત થયેલી છે. પરંતુ તેમાંથી મોટાભાગનું મૂળ કારણ સમાજ કલ્યાણ હતું.
આજે આપણા સમાજમાં આવી ઘણી ધાર્મિક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે જેમ કે રાત્રે સફાઈ ન કરવી, કાચનું તૂટવું, સુતક, સોનું ખોવાઈ જવું, સગર્ભા સ્ત્રીનું નદી પાર ન કરવું, દરવાજા પર બેસવું નહીં, પગ પર પગ ચઢાવી સૂવું નહીં વગેરે. આજે અમે તમને આ બધી પ્રચલિત માન્યતાઓ પાછળના મૂળ કારણો વિશે જણાવીશું.
- રાત્રે સફાઈ ન કરવી – રાત્રે સફાઈ કરવી અશુભ માનવામાં આવે છે. આજે પણ ઘણા ઘરોમાં આ નિયમનો સખત રીતે પાલન કરે છે. આની પાછળ એક ધાર્મિક માન્યતા છે કે રાત્રે સફાઈ કરવાથી શ્રી એટલે કે સમૃદ્ધિ ચાલી જાય છે. આ નિયમ પાછળનું વાસ્તવિક અને મૂળ કારણ પ્રાચીન સમયમાં વીજળીનો અભાવ છે. પ્રાચીન સમયમાં વીજળીની વ્યવસ્થા નહોતી, લોકો તેમના ઘરોમાં દીવા, ફાનસ વગેરેથી લાઇટિંગ માટેની વ્યવસ્થા કરતા હતા, જેનો પ્રકાશ પૂરતો ન હતો. આવી સ્થિતિમાં, જો કોઈ મહત્વપૂર્ણ વસ્તુ રાત્રિ દરમિયાન ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ હોય, તો તે પૂરતા પ્રકાશની ગેરહાજરીમાં સફાઈ કરીને ઘરની બહાર ફેંકાઈ જાય, તેથી પ્રાચીન સમયમાં તેને ધાર્મિક સાથે જોડીને રાત્રે સફાઈ કરવાની મનાઈ હતી.
- કાચનું તૂટવું – કાચનું તૂટવું પણ અશુભ માનવામાં આવે છે. આની પાછળનું વાસ્તવિક કારણ વ્યક્તિગત સુખાકારી છે, કારણ કે જ્યારે કાચ તૂટી જાય છે, ત્યારે તેના નાના નાના કણો ક્યારેક જમીન પર ફેલાય છે. જે કોઈ પણ વ્યક્તિના હાથ કે પગમાં ઈજા પહોચાડી શકે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, જુના જમાનામાં ઘરોમાં, ટાઇલ્સ, આરસની જગ્યાએ માટી અથવા ગોબર વિગેરેના મિશ્રણ દ્વારા લીપણ કરવામાં આવતું હતું. આવી સ્થિતિમાં, જો કાચ તૂટે તો તેના ટુકડાઓ ઘરના સભ્યને ઈજા પહોચાડી શકે છે. અને માટે જ લોકોએ કાચ તૂટવા અંગે ખૂબ કાળજી લેવી જોઈએ, તેથી તેને ધાર્મિક માન્યતા સાથે જોડીને અશુભ માનવામાં આવે છે.
- સોનું ખોવાઈ જવું :- આજે પણ સમાજમાં સોનું ખોવાઈ જવું એ ખૂબ અશુભ માનવામાં આવે છે. આની પાછળ એક ધાર્મિક માન્યતા છે કે ‘શ્રી’ (સમૃદ્ધિ) સોનાનું હોવી જવાથી દૂર થઈ જાય છે. તે એક જાણીતી હકીકત છે કે સોનું એ ખૂબ મૂલ્યવાન ચીજ છે. તે માત્ર આકર્ષણ જ નહીં પરંતુ શ્રી એટલે કે સમૃદ્ધિનું પ્રતીક પણ છે. તે જ સમયે, સોનું વ્યક્તિના આર્થિક સંકટને દૂર કરવામાં પણ ખૂબ મદદ કરે છે. આજે પણ જ્યારે ઘણાં ઘરોમાં ગંભીર આર્થિક સંકટ આવે છે ત્યારે સોનાના આભૂષણ ગીરવે મૂકીને પૈસાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. આવી કિંમતી ચીજવસ્તુઓના નુકસાનથી આર્થિક નુકસાન થાય છે. આ હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને, સોનાને ખૂબ જ સાચવવાના હેતુથી તેને ધાર્મિક માન્યતા તરીકે પ્રચલિત કરવામાં આવી છે.
- 4. સુતક- ધાર્મિક માન્યતાઓમાં સુતકનું મહત્વનું સ્થાન છે. જ્યારે કોઈનો જન્મ થાય છે અથવા ઘરમાં કોઈનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે ઘરના સભ્યો માટે સુતકનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે. ‘સુતક’ પાળવાની પાછળનો મુખ્ય હેતુ સ્વચ્છતા અને ચેપથી રક્ષણ છે.
- 5. સગર્ભા સ્ત્રીએ નદી પાર ન કરવી જોઈએ- સગર્ભા સ્ત્રીને નદી પાર ન કરવી અશુભ માનવામાં આવે છે. પ્રાચીન સમયમાં, નદી પર પુલ વગેરેની કોઈ વ્યવસ્થા ન હોવાથી મુસાફરોને બોટ, નાવડા વગેરેમાં નદી પાર કરવી પડતી હતી, જેમાં અકસ્માતની સંભાવના ઘણી વધારે હોય છે. આ ધાર્મિક માન્યતા સગર્ભા સ્ત્રી અને આવનાર બાળકને આવા અકસ્માતોથી સુરક્ષિત રાખવા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.
- ઘરના ઉંબરા પર બેસશો નહીં – આજે પણ ઘણા ઘરોમાં ઉમરે બેસવું અશુભ માનવામાં આવે છે. આની પાછળ એક માન્યતા છે કે ઉંબરે બેસવાથી ઉંમર ઓછી થાય છે. આ પાછળ કોઈ નક્કર કારણ નથી પણ ફક્ત આપણી પુરાણકથાનો સંદર્ભ છે. ભગવાનએ નૃહસિંહના રૂપમાં હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો, ત્યારે ઘરના ઉંબરે જ વધ કર્યો હતો. કારણ કે તેમને વરદાન હતું કે ઘરની અંદર કે બહાર, પાણી, ભૂમિ, આકાશ, પાતાળ, કોઈ શસ્ત્ર, વ્યક્તિ અથવા પ્રાણીના મારવાથી તે મૃત્યુ પામશે નહીં. તે પછી ભગવાન વિષ્ણુએ નૃહસિંહનો અવતાર લીધો અને હિરણ્યકશિપુને માર્યા ગયા, જ્યારે તેના ઘરના ઉંબરે બેસીને તેને બે જંઘા વચે દબોચી અને પોતાના નાખ વડે તેનો સંહાર કર્યો હતો. આ માન્યતા પ્રમાણેઘરના ઉંબરે બેસવું અશુભ માનવામાં આવે છે.
- પગ પર પગ રાખીને ઉંઘશો નહીં- પગ પર પગ રાખીને સૂવાથી તમારું આયુષ્ય ઓછું થાય છે. આની પાછળ પણ દંતકથાનો સંદર્ભ છે કારણ કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પગમાં એમ મણી હતો. જે હંમેશાં ચમકતો રહેતો હતો. ભગવાન જયારે પગ ઉપર પગ મૂકી આરામ ફરમાવી રહ્યા હતા ત્યારે આ મણીને જોતાં, જ એક પારધીએ તેને હરણની આંખ સમજી તેમની ઉપર બાણ ચલાવ્યું હતું. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ફક્ત આ તીરને કારણ બનાવી પોતાના વૈકુંઠ ધામ પ્રસ્થાન કર્યું હતું,
