Delhi News : દેશભરમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા ઝુંબેશ (SIR) દરમિયાન 13 કરોડથી વધુ મતદારોનાં નામ હટાવવાના મુદ્દે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. આ દરમિયાન મતદાર યાદીમાં રહેલી ખામીઓ શોધવા માટે કયા સોફ્ટવેર, AI ટૂલ કે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તે અંગે ચૂંટણી પંચે માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ વિગતો જાહેર કરવાનો ઇનકાર કરતાં પારદર્શિતાને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે.
ચૂંટણી પંચે માહિતી ન આપવાના કારણ તરીકે કમર્શિયલ કોન્ફિડન્સ, ટ્રેડ સિક્રેટ અને ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટીનો હવાલો આપ્યો છે. આ જવાબને પગલે મતદાર યાદીની તપાસની પ્રક્રિયા અને તેમાં ટેક્નોલોજીની ભૂમિકા અંગે ચર્ચા તેજ બની છે.
SIR પ્રક્રિયામાં કયા સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ થયો?
તેલંગાણાના કરીમનગરના સામાજિક કાર્યકર એમ. એ. મુજીબ અય્યૂબે ચૂંટણી પંચ પાસે RTI અરજી કરીને મતદાર ડેટાની ચકાસણી માટે વપરાતી ટેક્નોલોજી અંગે માહિતી માગી હતી. તેમણે ખાસ કરીને કયા AI પ્લેટફોર્મ, સોફ્ટવેર અથવા એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેના કયા વર્ઝનથી ડેટાની ખામીઓ શોધવામાં આવી હતી, તે જાણવા માગ્યું હતું.
ચૂંટણી પંચે 16 ઓક્ટોબરે આપેલા જવાબમાં RTI કાયદાની કલમ 8(1)(d)નો ઉલ્લેખ કરીને સંબંધિત માહિતી જાહેર કરવામાંથી મુક્તિનો આધાર રજૂ કર્યો હતો. આ જોગવાઈ વ્યાપારી વિશ્વાસ, વેપાર રહસ્યો અને બૌદ્ધિક સંપદા સાથે સંબંધિત કેટલીક માહિતીને જાહેર કરવાથી મુક્તિ આપે છે.
AIથી નામો ચિહ્નિત થાય છે? સુરક્ષા અંગે પણ સવાલ
અરજદારે એ પણ પૂછ્યું હતું કે મતદાર યાદીમાં રહેલી ખામીઓ શોધતી સિસ્ટમ આપમેળે મતદારોનાં નામ ચિહ્નિત કરે છે કે નહીં. આ ઉપરાંત, કોઈ કાયદેસર મતદારનું નામ ભૂલથી યાદીમાંથી દૂર ન થઈ જાય તે માટે કઈ સુરક્ષા વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી છે, તેની વિગતો પણ માગવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી પંચે પોતાના જવાબમાં કલમ 8(1)(g)નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ જોગવાઈ ચોક્કસ સંજોગોમાં વ્યક્તિના જીવન અથવા શારીરિક સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી શકે તેવી માહિતી જાહેર ન કરવા સંબંધિત છે.
પંચે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે SIR માટે કોઈ નવું સોફ્ટવેર ખરીદવામાં આવ્યું નથી. સાથે જ મતદારનું નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવાનો અંતિમ કાનૂની નિર્ણય સંબંધિત વિસ્તારના ઇલેક્ટરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર (ERO)ના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.
પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે શું કહ્યું?
ચૂંટણી પંચના RTI જવાબ અંગે પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ઓ. પી. રાવતે પ્રતિક્રિયા આપતાં જણાવ્યું હતું કે આ કાનૂની પ્રક્રિયાનો વિષય છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, અરજદારે પંચના નિર્ણય સામે પ્રથમ અપીલ દાખલ કરીને માગેલી માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
RTI હેઠળ માહિતી નકારવામાં આવે ત્યારે અરજદાર સંબંધિત અપીલ અધિકારી સમક્ષ નિર્ણયને પડકારી શકે છે. ત્યારબાદ લાગુ પડતી પ્રક્રિયા અનુસાર આગળની અપીલનો માર્ગ પણ ઉપલબ્ધ રહે છે.
13 કરોડથી વધુ નામો હટાવવાના મુદ્દે વિવાદ
દેશભરમાં SIR પ્રક્રિયા હેઠળ 13 કરોડથી વધુ મતદારોનાં નામો દૂર કરવામાં આવ્યાના અહેવાલો વચ્ચે રાજકીય પક્ષો અને નાગરિક સંગઠનો દ્વારા સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. જોકે, નામો દૂર થવા પાછળનાં કારણો અને સંબંધિત રાજ્યોના તબક્કાવાર આંકડાઓને અલગથી સમજવા જરૂરી છે.
મતદાર યાદીની ચકાસણીમાં ERONET પોર્ટલની ભૂમિકા, ડેટાની ચોકસાઈ અને નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે પણ અગાઉ ચર્ચા થઈ ચૂકી છે. હવે સોફ્ટવેર અને AI ટૂલની વિગતો જાહેર ન કરવાના નિર્ણયથી આ ચર્ચામાં વધુ એક મુદ્દો ઉમેરાયો છે.
મતદાર યાદી લોકશાહી પ્રક્રિયાનો પાયાનો ભાગ હોવાથી તેની ચકાસણીની પદ્ધતિ, ભૂલો સુધારવાની વ્યવસ્થા અને મતદારોને અપીલ કરવાની તક અંગે સ્પષ્ટતા રહેવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. RTI અરજી સામે ચૂંટણી પંચે આપેલો જવાબ અને ત્યારબાદની અપીલ પ્રક્રિયા આ મુદ્દે આગળની દિશા નક્કી કરી શકે છે.
