દારૂબંધી હોવા છતાં દારૂ પકડાય છે, બિહારમાં બને છે અને પોલીસકર્મીઓ હોય કે રાજકારણીઓ કે સામાન્ય લોકો પણ તેનું સેવન કરે છે.

દેશી કે નકલી વિદેશી દારૂ ઝેરી બની રહ્યો છે ત્યારે લોકો જીવ ગુમાવી રહ્યા છે. છેવટે, મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારના નિર્ધાર અને તમામ સરકારી પ્રયાસો છતાં, રાજ્યમાં દારૂબંધી કેમ નિષ્ફળ થઈ રહી છે. વિભાગીય ડેટા અનુસાર, જાન્યુઆરી 2021 થી ઓક્ટોબર સુધીમાં રાજ્યમાં 38 લાખ લિટરથી વધુ દારૂ પકડાયો છે જ્યારે 62 હજારથી વધુ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. ખરેખર, સવાલ એ થાય કે બિહારમાં આ કેવો પ્રતિબંધ છે.

નકલી દારૂ પીવાથી સતત થઈ રહેલા મોત આના પર પણ પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન લગાવી રહ્યા છે. ગત નવેમ્બર મહિનામાં રાજ્યમાં સાત દિવસમાં 45થી વધુ લોકોના મોત બાદ બિહાર સરકાર સંપૂર્ણ એક્શનમાં આવી હતી, પરંતુ ભાગ્યે જ એક દિવસ એવો પસાર થતો હોય છે કે દારૂ પકડવાના અને ધંધાર્થીઓની ધરપકડના સમાચાર ન આવતા હોય. મીડિયા હેડલાઇન્સ બનાવો. શિયાળુ સત્ર દરમિયાન બિહાર વિધાનસભા પરિસરમાં દારૂની ત્રણ ખાલી બોટલો મળી હતી અને હવે સમસ્તીપુર જિલ્લાના હથોરી પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારના બલ્લીપુર ગામમાં છેલ્લા બે-ત્રણ દિવસમાં નકલી દારૂ પીવાથી ચાર લોકોના મોત થયા છે. ગ્રામજનો દારૂ પીવાથી મોત થયાની સ્પષ્ટ વાત કરી રહ્યા છે, પરંતુ પોલીસ દર વખતની જેમ આ વાત સાથે સહમત નથી અને પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટની રાહ જોઈ રહી છે.

નિર્ણય કેટલો વ્યવહારુ છે?
ફરી એકવાર ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે કે શું આ એવો અવ્યવહારુ નિર્ણય હતો કે જેનો અમલ ક્યારેય ન થઈ શકે. કદાચ આ જ કારણ હશે કે બિહારની એનડીએ સરકારના મુખ્ય ઘટક ભાજપે પણ પ્રતિબંધની સમીક્ષાની માંગ કરી છે. પાર્ટીના પ્રદેશ અધ્યક્ષ ડો.સંજય જયસ્વાલે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે રાજ્યમાં દારૂબંધીનો કાયદો નિષ્ફળ ગયો છે. તેમણે બિહાર પોલીસની ભૂમિકા પર પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. બાંકા જિલ્લાના કટોરિયાના બીજેપી ધારાસભ્ય નિક્કી હેમબ્રમે વિધાનસભામાં તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે આદિવાસીઓનો એક વર્ગ દારૂના ધંધામાં પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. તેઓ આ કાયદાથી પરેશાન છે. જો કે, મુખ્ય પ્રધાન નીતિશ કુમારે તેમને એમ કહીને અધવચ્ચે અટકાવ્યા કે દારૂના વ્યવસાય પર નિર્ભર આદિવાસીઓની વસ્તી ઓછી છે. જો તેમની પાસે આ કાયદાના અમલ પછી બેરોજગાર થઈ ગયેલા લોકોની યાદી હોય તો તેમણે સરકારને આપવી જોઈએ, તેમને રોજગારના સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.

એનડીએના અન્ય સહયોગી હિંદુસ્તાની અવમ મોરચાના વડા જીતન રામ માંઝીએ પણ દારૂના પ્રતિબંધ પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે બિહારમાં 50 હજાર કરોડનો દારૂ પીવામાં આવે છે. માફિયાઓ, પોલીસ અને અધિકારીઓ અમીર થઈ રહ્યા છે અને ગરીબ લોકો પીડાઈ રહ્યા છે. આ કાયદાનો કોઈ ઉપયોગ નથી. બિહાર વિધાનસભામાં વિપક્ષના નેતા તેજસ્વી યાદવ પણ સરકારને વારંવાર પૂછી રહ્યા છે કે શું બિહારમાં દારૂ માત્ર બોટલોમાં જ છે. અન્ય રાજ્યોમાંથી આવતા માલ ચાર-પાંચ જિલ્લાઓ વટાવીને ગંતવ્ય સ્થાને કેવી રીતે પહોંચે છે? જો કે આના જવાબમાં મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારની પાર્ટી જેડીયુએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેને સફળ બનાવવાની જવાબદારી ભાજપની છે. એટલું જ નહીં, જેડીયુએ કહ્યું છે કે આ તમામ પક્ષોની જવાબદારી છે. બધાએ વિધાનસભામાં તેના શપથ લીધા. બિહારમાં એપ્રિલ 2016થી દારૂબંધી લાગુ છે.

સૌથી મોટો અવરોધ ભ્રષ્ટાચાર છે
નિષ્ણાતો કહે છે કે, આ સ્થિતિ માટે એક નહીં પરંતુ આજની સમગ્ર સિસ્ટમ જવાબદાર છે. દરેક સ્તરે બેદરકારી દાખવવામાં આવી રહી છે. પદ્મશ્રી સુધા વર્ગીસ સ્પષ્ટપણે કહે છે કે, “સરકારના દારૂના પ્રતિબંધને પોલીસ દ્વારા હાઇજેક કરવામાં આવ્યો છે. પોલીસ દારૂબંધીના નામે કમાણી કરવામાં વ્યસ્ત છે. દારૂનો ધંધો કરનારાઓને સરકારે કોઈ વિકલ્પ આપ્યો નથી. જ્યારે તેમને કોઈ વિકલ્પ મળતો નથી ત્યારે તેઓ ફરીથી તેના ધંધામાં લાગી જાય છે.

દારૂબંધીના કાયદાના નબળા અમલને કારણે રાજ્યમાં સમાંતર અર્થતંત્ર ઉભું થયું છે. આ સ્થિતિ ત્યારે છે જ્યારે દારૂબંધીના કડક અમલ માટે બનાવેલ એકશન પ્લાનમાં મુખ્યમંત્રીએ સ્પષ્ટપણે જાહેર કર્યું છે કે જે વિસ્તારમાંથી દારૂ મળશે તે પોલીસ સ્ટેશનને તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરવામાં આવશે અને એસપીને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવશે. પરંતુ, જો કોઈ તેને બનાવવા અને વેચવાની ફરજ પાડે છે, તો તે કેટલાક માટે અગણિત કમાણીનું સાધન બની ગયું છે. જે વિભાગને દારૂના ગેરકાયદે ધંધાને રોકવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે તેના અધિકારીઓની મિલીભગતથી આ ગેરકાયદે ધંધો ફૂલીફાલી રહ્યો છે.

જ્યારે સ્પેશિયલ વિજિલન્સ યુનિટ (SVU)ની ટીમે મોતિહારી (પૂર્વ ચંપારણ) એક્સાઇઝ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ અવિનાશ પ્રકાશના ત્રણ સ્થળોએ દરોડા પાડ્યા ત્યારે કરોડોની ગેરકાયદે સંપત્તિ મળી આવી હતી. તેની ભવ્યતા જોઈને ટીમ દંગ રહી ગઈ હતી. આ માત્ર એક ભજન છે. SVUના એક અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, આવા અધિકારીઓની લાંબી યાદી છે, જેમના પર દારૂ માફિયાઓ સાથે સાંઠગાંઠ અને અઢળક સંપત્તિ મેળવવાનો આરોપ છે. દારૂના ધંધામાં રાજકારણીઓ પણ પાછળ નથી. બે દિવસ પહેલા સિવાનના આરજેડી નેતા અને સેન્ટ્રલ કોઓપરેટિવ બેંકના ચેરમેનની પોલીસે ધરપકડ કરાયેલા દારૂના દાણચોરોના નિર્દેશ પર ધરપકડ કરી હતી. પત્રકાર સુધીર કુમાર કહે છે, “બિહારમાં દારૂબંધીને સફળ બનાવવાના માર્ગમાં નેતાઓ, પોલીસ અને અધિકારીઓનું ગઠબંધન સૌથી મોટો અવરોધ છે.”

ખુલ્લી સરહદનું નિરીક્ષણ કેવી રીતે કરવું
વાસ્તવમાં, રાજ્યમાં દારૂની દાણચોરીના બે મોડલ છે. સૌપ્રથમ ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, હરિયાણા, પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને દિલ્હીથી વિદેશી દારૂ બિહાર પહોંચે છે અને વિવિધ શહેરોમાં ડમ્પ કરવામાં આવે છે અને પછી સ્થાનિક વેપારીઓ દ્વારા તેને સપ્લાય કરવામાં આવે છે. આ મોડેલ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં કામ કરે છે, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, સ્થાનિક રીતે સ્પિરિટના કન્સાઈનમેન્ટ મંગાવીને અથવા મહુઆ ખરીદીને સ્થાનિક રીતે દેશી દારૂનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. આ દારૂને નશો બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ક્યારેક તે ઝેરી બની જાય છે. રાજ્યમાં થતી ગેરકાયદેસર દારૂની દાણચોરીમાં દેશી દારૂનો હિસ્સો ત્રીજા ભાગથી વધુ છે. બિહારને અડીને આવેલા ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં કોઈ પ્રતિબંધ નથી.

નેપાળનો મોટો વિસ્તાર પણ બિહારને અડીને આવેલો છે. મુખ્ય માર્ગો પર પોલીસની પ્રવૃતિ યથાવત છે. ખુલ્લી સરહદને કારણે દારૂનો ધંધો બંધ કરવો મુશ્કેલ છે. આ જ કારણ છે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં નેપાળના સરહદી વિસ્તારોમાં જ દારૂની દુકાનોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ઉત્તર બિહારના પશ્ચિમ ચંપારણ, સીતામઢી, પૂર્વ ચંપારણ અને મધુબનીના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દારૂની દાણચોરી પૂરજોશમાં છે. આ વિસ્તારોમાં માત્ર ઉત્તર પ્રદેશથી જ દારૂ આવતો નથી, નેપાળના સુસ્તાથી બોટ મારફતે કાચો દારૂ પણ લાવવામાં આવે છે. નેપાળની સરહદે આવેલા વીરગંજ, રૌતત, સરલાહી, પરસા અને મુશરવા વિસ્તારોમાં પણ આવી જ સ્થિતિ છે. નેપાળના આ વિસ્તારોમાં સાંજ પડતાં જ દારૂ પીવાની મોસમ શરૂ થઈ જાય છે.

ખુલ્લી સરહદને કારણે લોકો આ બાજુથી બીજી તરફ સરળતાથી અવરજવર કરે છે. એક અનુમાન મુજબ માત્ર રક્સૌલ બોર્ડરથી રોજના બે હજારથી વધુ લોકો દારૂ પીવા નેપાળ જાય છે. નેપાળને અડીને આવેલા પૂર્વ બિહારના વિસ્તારોની પણ આ જ સ્થિતિ છે. તેથી ભારત-નેપાળ સરહદને દારૂના દાણચોરો માટે સલામત ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે. જોકે, નકલી દારૂના કારણે મોતની ઘટનાઓ બાદ સરકારે રાજ્યની સરહદ પર કડક બંદોબસ્ત રાખવા અને દારૂની હેરાફેરીના માર્ગોને ઓળખીને સીલ કરવા સૂચનાઓ જારી કરી છે.

કારકિર્દી બનાવવા માટે રોજગાર આપતા ઉદ્યોગપતિ

દારૂની હેરાફેરી કરનારા બેરોજગાર યુવાનોનો પણ પોતાના ધંધામાં ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ યુવાનો જ તેમના માટે કારકિર્દી તરીકે દારૂની હોમ ડિલિવરી કરે છે. તેમાંના મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ અથવા આવા યુવાનો છે, જેઓ પૈસા કમાવવાના ચક્કરમાં ફસાઈ જાય છે. જો તેઓ પકડાય તો બહાર આવ્યા બાદ સિન્ડિકેટના લોકો તેમને ધમકાવીને ફરીથી આ દલદલમાં ધકેલી દે છે. ભાગલપુરમાં કરિયરનું કામ કરતી બાળકીનો મામલો સામે આવ્યો છે. અત્યાર સુધીમાં વિવિધ વિસ્તારોમાંથી ચાર ડઝનથી વધુ બાળકો આ સંબંધમાં ઝડપાઈ ચૂક્યા છે. વાસ્તવમાં, તસ્કરો આર્થિક રીતે નબળા બાળકોને નિશાન બનાવે છે. શરૂઆતમાં, નાની-નાની લાલચ આપીને, તેઓ બાળકોને થોડા અંતરે દારૂની હેરફેર કરાવે છે. ત્યારપછી બાળકને મોબાઈલ ફોન સોંપીને તેને હોમ ડિલિવરીના કામમાં લગાડો. નિવૃત્ત પોલીસ અધિકારી એસકે સિંઘ કહે છે, “દરેક શહેરમાં, ગામડાઓ અને નગરોમાં પણ, યુવાનો લોભથી દાણચોરોની કારકિર્દી તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. બાળકો અને મહિલાઓ પર કોઈને શંકા નથી, તેથી તેઓ તેમના માટે સોફ્ટ ટાર્ગેટ છે.” પ્રોહિબિશન ડિપાર્ટમેન્ટના ડેટા અનુસાર, મુઝફ્ફરપુર દારૂની જપ્તી અને ધરપકડના સંદર્ભમાં રાજ્યમાં ટોચ પર છે.

ઝેરી દારૂ પછી સરકાર સક્રિય થઈ
દારૂબંધીના કાયદાના કડક અમલ માટે સરકારે ફરી એકવાર કે.કે.પાઠક નામના ખડતલ IAS અધિકારીને કમાન સોંપી, જેમને પહેલા વિભાગની જવાબદારી સોંપ્યા બાદ હટાવી દેવામાં આવ્યા. હવે કડકાઈની સ્થિતિ એ છે કે પોલીસ અને નશાબંધી અને આબકારી વિભાગ દર કલાકે દરોડા પાડી રહ્યા છે. છેલ્લા એક સપ્તાહમાં 13,405 દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા અને 2220 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી સૌથી વધુ 1131 લોકો દારૂનું વેચાણ કરતા ઝડપાયા હતા. હોમ ડિલિવરીના નેટવર્કને તોડી પાડવા પર સરકારનો ખાસ ભાર છે. હવે જંગલ, પર્વત અને ડાયરાના વિસ્તારોમાં ડ્રોન વડે ધંધાર્થીઓ પર નજર રાખવામાં આવશે. તે જ સમયે, શહેરોના ચોક્કસ વિસ્તારોને ઓળખવામાં આવશે અને ઓનલાઈન સિસ્ટમ દ્વારા મોનિટર કરવામાં આવશે. મુખ્યમંત્રી નીતીશ કુમારે પોતે ભારે મુક્તિ સાથે જાહેર કર્યું છે કે તેઓ ન તો રાજ્યમાં દારૂને પ્રવેશવા દેશે અને ન તો કોઈને પીવા દેશે. પંચાયત ચૂંટણીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તેઓ રાજ્યની મુલાકાતે જશે અને આ દરમિયાન તેઓ ખાસ કરીને મહિલાઓને દારૂબંધી વિશે જણાવશે અને તેને સફળ બનાવવા અપીલ કરશે. દેખીતી રીતે, સરકાર તમામ પ્રયાસો કરી રહી છે અને સામાજિક સંસ્થાઓ પણ સક્રિય છે, પરંતુ જ્યાં સુધી સામાન્ય લોકો જાગૃત નહીં થાય અને ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ સામે કાયદો નહીં ચાલે, ત્યાં સુધી સંપૂર્ણ દારૂબંધીનો વિચાર અર્થહીન છે.