ચંદ્ર પરના જીવનને લઈને માનવીના મનમાં હંમેશા વિવિધ પ્રકારની જીજ્ઞાસાઓ રહે છે. વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો પણ ચંદ્ર સંબંધિત રહસ્યોને ઉકેલવામાં વ્યસ્ત છે. દરમિયાન, અમેરિકન વૈજ્ઞાનિકોએ જણાવ્યું હતું કે, ચંદ્ર પરના ખાડામાં એટલે કે ક્રેટર્સમાં દિવસ દરમિયાન પણ બર્ફીલું પાણી મળી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે ક્રેટરનો ભાગ જ્યાં સૂર્યપ્રકાશ ક્યારેય પહોંચ્યો નથી, ત્યાં પાણીની સંભાવના છે. મોટા પથ્થરો પાછળ પડછાયાની સ્થિતિ પણ આવી જ છે.

આ પણ વાંચો :નવું ભારત ‘પરિવાર દ્વારા નહીં’ પરંતુ સખત મહેનતથી નક્કી થાય છે: PM મોદી

જો કે, નાસાના વૈજ્ઞાનિકો અગાઉ માનતા હતા કે રાત્રે ચંદ્રની સપાટી પર બર્ફીલા પાણીનો હળવી પરત બનતી હશે, જે સવારના સૂર્યપ્રકાશમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે. નાસાની જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરીના વૈજ્ઞાનિક જ્હોન ડેવિડસને જણાવ્યું હતું કે આશરે એક દાયકા પહેલા ઇસરોના ચંદ્રયાન -1 અવકાશયાનએ ચંદ્રના દિવસના ભાગમાં પાણીની હાજરીનો સંકેત આપ્યો હતો. નાસાની સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક ઓબ્ઝર્વેટરી ફોર ઇન્ફ્રારેડ એસ્ટ્રોનોમી (SOFIA) દ્વારા પણ તેની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી.

જ્હોન ડેવિડસને કહ્યું કે ચંદ્રયાન -1 સહિત અન્ય ઘણા અવકાશયાનોએ ચંદ્ર પર પાણીના સંકેત અને પુરાવા આપ્યા છે. પરંતુ ચંદ્રના ખરાબ વાતાવરણમાં પાણી માટે ટકી રહેવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. તેથી જ અમારી શોધ ચાલુ છે કે ચંદ્રની સપાટી પર પાણી ક્યાં અને કેવી રીતે મળી શકે. તેથી તે જાણ્યું કે બર્ફીલું પાણી એકઠું થઈ શકે છે અને તે વાયુ રહિત વસ્તુઓ પર ટકી શકે છે. જેમ કે પથ્થરોના પડછાયા હેઠળ અથવા ક્રેટરના તે ભાગોમાં જ્યાં સૂર્યપ્રકાશ ક્યારેય પહોંચતો નથી.

એક નવા અભ્યાસમાં જ્હોન ડેવિડસન અને સોના હુસૈનીએ લખ્યું છે કે ચંદ્રની સપાટી ખરબચડા છે. જેના કારણે દિવસ દરમિયાન પણ ઘણી જગ્યાએ સૂર્યપ્રકાશ પહોંચતો નથી. તેથી, સંભવ છે કે પથ્થરોના પડછાયામાં અને ખાડાઓના બર્ફીલા પાણીનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે, સૂર્યના ધ્રુવીય પ્રદેશો પર એટલે કે ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવો પર એકદમ ઠંડી હોય છે, આ કામ ત્યાં સરળતાથી જોઈ શકાય છે. આને કારણે, હળવા વાતાવરણ પણ રચાયેલ દેખાય છે.

આ સમજવા માટે ડેવિડસન અને સોના હુસૈનીએ કોમ્પ્યુટર મોડલ બનાવ્યા. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે ધ્રુવોથી દૂર મેદાનો દિવસ દરમિયાન સમાન રીતે ગરમ હોય છે. પરંતુ કોમ્પ્યુટર મોડેલો દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં, તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે ચંદ્રની સપાટી એકસરખી રીતે ગરમ થતી નથી. ઘણા સ્થળોએ, પાણીના કણો પડછાયાઓમાં મળી શકે છે.

A new @NASA study suggests that water ice is present across much of the lunar surface, even during daytime.

Understanding water as a resource is essential for future human lunar exploration and #Artemis missions. https://t.co/R5o2aBvjN2 pic.twitter.com/Ts2Flj0ap0

— NASA Artemis (@NASAArtemis) August 3, 2021

વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કહેવામાં આવ્યું છે કે તે SOFIA ની પકડમાં આવી ગયું છે કે ગરમી હોવા છતાં, ચંદ્ર પર હાજર પડછાયાઓમાં પાણીના સંકેત મળ્યા છે. આ ચંદ્રની સમગ્ર સપાટી પર થઇ શકે છે. પાણીની માત્રામાં ઘટાડો બપોરના સમયે સૂર્યના માથા પર આવી જવાથી જ મળી શકે છે.

કારણ કે ઘણા અવકાશયાન અને ટેલિસ્કોપે આ ડેટા મેળવ્યો છે, જેમાં પાણીનો પ્રકાશ સ્તર હવાની મદદથી એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ તરતો રહે છે અને સેકન્ડોમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે. એટલે કે, આનો અર્થ એ છે કે ચંદ્રની સપાટી પર હાજર પથ્થરો, ખાડાઓ અને તેમના પડછાયા પાણી રાખે છે. જે દિવસના પ્રકાશ પ્રમાણે વધતો રહે છે. તેમની વાતને સાબિત કરવા માટે, ડેવિડસન અને હુસૈનીએ 1969 અને 1972 વચ્ચે યુ.એસ. દ્વારા છોડવામાં આવેલા એપોલો મિશનના ડેટાનું પણ વિશ્લેષણ કર્યું.

 જ્યારે એપોલો મિશનનો ડેટા કોમ્પ્યુટર મોડેલમાં મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે લગભગ સમાન પરિણામો જાહેર થયા હતા. ડેવિડસને કહ્યું હતું કે ચંદ્રનું પૃથ્વી પર જે રીતે વાતાવરણ હોય છે તેમ ગાઢ વાતાવરણ નથી. અહીંનું તાપમાન માઇનસ 210 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી 120 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી જાય છે. એટલે કે, સૂર્યપ્રકાશમાં તાપમાન ખૂબ ઊંચું અને અંધકારમાં ખૂબ નીચું હોય છે. તે બર્ફીલા પાણીનું પાતળું પડ બનાવવામાં મદદ કરે છે.

ડેવિડસન કહે છે કે બર્ફીલા પાણીનું સ્તર એટલે કે હિમ સ્થિર પ્રવાહી પાણી કરતાં વધુ જગ્યા બદલી શકે છે. તેથી જ અમારું નવું કમ્પ્યુટર મોડેલ ચંદ્રની સપાટી પર પાણીની હાજરી વિશે નવી વ્યાખ્યાઓ અને નવા તથ્યો રજૂ કરી રહ્યું છે. તે જ સમયે, તે એ પણ જણાવી રહ્યું છે કે ચંદ્રની સપાટી અને પાતળા વાતાવરણમાં કઈ પ્રકારની સમાનતા, અસમાનતા અને બંનેની એકબીજા પર અસર.

ડેવિડસન અને હુસૈની દ્વારા ચંદ્રની સપાટીની કઠોરતા અને તાપમાનનો આ પ્રથમ વખત નથી. પરંતુ આ નવો અભ્યાસ આ માહિતીની પુષ્ટિ કરી રહ્યો છે કે ચંદ્ર પર તમામ પ્રકારના પડછાયાઓ અને અંધારાવાળા વિસ્તારોમાં હિમની શક્યતા ઘણી છે. એટલે કે, આખા ચંદ્રની સપાટી પર પાણી છે. પરંતુ માત્ર તેનું સ્વરૂપ બદલાયું છે.

આની પુષ્ટિ કરવા માટે, સોના હુસૈની હવે અલ્ટ્રા-મિનિએચર સેન્સર વિકસાવી રહી છે, જે આગામી મિશનમાં ચંદ્ર પર મોકલવામાં આવશે. તેનું નામ હેટરેડાઇન ઓએચ લૂનર મિનિએચરાઇજ્ડ સ્પેક્ટ્રોમીટર (HOLMS) છે. તે ચંદ્ર પર જતા આગામી લેન્ડર અથવા રોવર પર સ્થાપિત કરી શકાય છે. તે ચંદ્રની સપાટી પર હાઇડ્રોક્સિલનું પરીક્ષણ કરશે. હાઇડ્રોક્સિલ પાણીનો પરમાણુ સંબંધિત છે, જેમાં હાઇડ્રોજનના બે કણો અને ઓક્સિજનના એક કણનો સમાવેશ થાય છે.

હુસૈનીએ કહ્યું કે ઉલ્કાઓના ટકરાવાથી હાઇડ્રોક્સિલ અને પાણી પણ ઉત્પન્ન થઇ શકે છે. ચંદ્રના ખાડા આ ઉલ્કાઓના ટકરાવાથી બનેલા છે. ખાડામાં ઘણા ભાગો છે જ્યાં સૂર્યપ્રકાશ જતો નથી. આગામી લેન્ડર અથવા રોવર ચંદ્રની સપાટી પર હાઇડ્રોક્સિલ શોધવા માટે એક્સોસ્ફિયરની તપાસ કરશે. કારણ કે હાઇડ્રોક્સિલ પણ સપાટી અથવા વાતાવરણમાં સરળતાથી એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ફરે છે.