બજેટની દર વર્ષની શરૂઆતમાં જ રાહ જોવાય છે. દર વર્ષની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉદ્યોગપતિઓથી લઈને સામાન્ય માણસ સુધી દરેક લોકો સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવનાર બજેટની રાહ જોતા હોય છે. દર વર્ષે બજેટ પોતાની સાથે કંઈક નવું લઈને આવે છે. સામાન્ય માણસ પણ આ બજેટ રજૂ કરવા માટે ખૂબ જ ઉત્સુક છે, પરંતુ કદાચ કોઇને ખ્યાલ નહીં હોય કે આ બજેટ તૈયાર કરવા માટે સરકારે ઘણી તૈયારીઓ કરવી પડે છે. બજેટ શું છે? બજેટ વિશે બંધારણમાં શું કહેવામાં આવ્યું છે? બજેટ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો? બજેટ કોણ તૈયાર કરે છે? બજેટ કેવી રીતે તૈયાર થાય છે? બજેટના પ્રકારો શું છે? જેવા અનેક પ્રશ્નો થવા સ્વાભિક છે. તો ચાલો જાણીએ આવા જ સવાલોના જવાબ.
નોંધનીય છે કે ઘણા વર્ષોથી બજેટ ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જ રજૂ કરવામાં આવે છે અને આ મહિનામાં બધા તેની રાહ જોતા હોય છે. જો કે, તેની તૈયારી લાંબા સમય પહેલા કરવામાં આવે છે.
બજેટ શું છે
સરકાર દ્વારા દેશનો એક વર્ષનો હિસાબ ‘બજેટ’ કહેવાય છે. બજેટ હેઠળ સરકાર દ્વારા અંદાજ લગાવવામાં આવે છે કે સરકાર તમામ મંત્રાલયો, પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ કર, રેલ્વે ભાડું વગેરેમાંથી કેટલી કમાણી કરવા જઈ રહી છે. આ સાથે બજેટમાં એ પણ અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે આગામી વર્ષ દરમિયાન સરકાર કેટલો ખર્ચ કરશે. કોઈપણ વર્ષમાં બજેટ રજૂ કરતા પહેલા એક સર્વે કરવામાં આવે છે જેમાં કમાણીનો અંદાજ લગાવવામાં આવે છે.
નાણામંત્રી બજેટની રજૂઆત દરમિયાન તેમના બજેટ ભાષણમાં સરકારની આવક અને ખર્ચ વિશે માહિતી આપે છે. બજેટમાં એક વર્ષની કમાણી અને ખર્ચની વિગતો હોય છે અને તેને સામાન્ય બજેટ અથવા ફેડરલ બજેટ કહેવામાં આવે છે.
બજેટ વિશે બંધારણમાં શું કહેવામાં આવ્યું છે
જો આપણે બંધારણની વાત કરીએ તો બજેટ વિશે ક્યાંય સીધું કંઈ કહેવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ બંધારણની કલમ 112 હેઠળ વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન વિશે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે દર વર્ષે સરકારને તેની કમાણી અને ખર્ચની વિગતો આપવી ફરજિયાત છે. જો કે આ કલમ મુજબ રાષ્ટ્રપતિને બજેટ રજૂ કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેઓ કોઈપણ મંત્રીને પોતે બજેટ રજૂ કર્યા વિના બજેટ રજૂ કરવા માટે કહી શકે છે. સામાન્ય રીતે બજેટ રજૂ કરવાનું કામ નાણામંત્રી કરતા હોય છે.
બજેટ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો
એવું કહેવાય છે કે સરકાર અને મોટા ઉદ્યોગપતિઓ દ્વારા તેમના ખર્ચ અને કમાણીનો હિસાબ અને દસ્તાવેજો ચામડાની થેલીમાં રાખવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે નાણામંત્રી પણ ચામડાની થેલીમાં બજેટ સાથે સંબંધિત દસ્તાવેજો લઈને સંસદમાં જાય છે. બજેટ શબ્દની ઉત્પત્તિ ફ્રેન્ચ બૂગેટ પરથી થઈ છે અને તેનો અર્થ ચામડાની થેલી છે. પહેલા આ શબ્દનો ઉપયોગ બ્રિટનમાં થતો હતો, ત્યારબાદ ભારતમાં પણ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
બજેટ કોણ તૈયાર કરે છે
દેશમાં નાણા મંત્રાલય સાથે જોડાયેલા આર્થિક બાબતોના વિભાગના બજેટ વિભાગ દ્વારા બજેટ નિર્માણ કરવામાં આવે છે. અમે તમને પહેલા જ જણાવી ચૂક્યા છીએ કે બજેટમાં સરકારના ખર્ચ અને કમાણીની વિગતો હોય છે, જેના કારણે દેશમાં બજેટની તૈયારી એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા તમામ મંત્રાલયોના ખર્ચ સંબંધિત પ્રસ્તાવ બનાવવામાં આવે છે અને તેને રજૂ કરવામાં આવે છે.
બજેટ કેવી રીતે તૈયાર થાય છે
સૌ પ્રથમ, આ માટે તમામ મંત્રાલયો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, સશસ્ત્ર દળો વગેરેને એક પરિપત્ર આપવામાં આવે છે, જેમાં આખા વર્ષ માટેના ખર્ચનો અંદાજ તૈયાર કરવાની સૂચના આપવામાં આવે છે. જ્યારે તમામ વિભાગો તેમની માંગણીઓ રજૂ કરે છે, ત્યારે નાણા મંત્રાલયે કરારની શરૂઆત કરવી પડશે. આ સમયે, આર્થિક બાબતોને લગતા વિભાગો તમામ ઉદ્યોગપતિઓ, ખેડૂતો અને સમાજનો સંપર્ક કરે છે અને તેમને બજેટ માટે તેમના અભિપ્રાય રજૂ કરવા કહે છે. આ પ્રી-બજેટ ચર્ચા બાદ નાણામંત્રી ટેક્સ અંગે નિર્ણય લે છે અને તે પછી વડાપ્રધાન સાથે ચર્ચા કરવામાં આવે છે. આ પછી, બજેટ સંબંધિત તમામ વિભાગો પાસેથી તેમના ખર્ચ અને આવકની રસીદો લેવામાં આવે છે અને તેના આધારે એક યોજના તૈયાર કરવામાં આવે છે. અંતે, તમામ રાજ્યો, બેંકર્સ, ટ્રેડ યુનિયનો, ખેડૂતો વગેરે સાથે બેઠક થાય છે અને અંતે નાણા મંત્રાલય તમામ અંદાજોને ધ્યાનમાં રાખીને બજેટ અને ભાષણ તૈયાર કરે છે.
કેવી રીતે કામ કરે છે બજેટ
બજેટ શું છે અને કોના દ્વારા અને કેવી રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે તે આપણે પહેલાથી જ સમજી ચૂક્યા છીએ. પરંતુ તેની સાથે બજેટના કેટલાક અન્ય ભાગો પણ છે જેમાં લોકો ઘણીવાર મૂંઝવણમાં રહે છે. જેમ કે વચગાળાનું, બજેટ અંદાજ, સુધારેલું અંદાજ, પરિણામ બજેટ વગેરે શું છે? તો ચાલો તમને તેમના વિશે જણાવીએ.
વચગાળાનું બજેટ
વચગાળાનું બજેટ સરકાર દ્વારા તેના કાર્યકાળના અંતે અથવા વર્ષમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. જો કે વચગાળાનું બજેટ સામાન્ય બજેટની જેમ કામ કરે છે, પરંતુ લોકસભાની ચૂંટણી બાદ સરકાર આવતાં તેમાંથી પણ બજેટની મંજૂરી મેળવવી જરૂરી બની જાય છે. જ્યારે વચગાળાનું બજેટ રજૂ કરતી સરકારને દેશના સંકલિત ફંડમાંથી ખર્ચ માટે નાણાં ઉપાડતા પહેલા સંસદમાંથી મંજૂરી લેવી પડે છે.
બજેટ એસ્ટિમેન્ટ
આ અંતર્ગત સરકાર દ્વારા જણાવવામાં આવે છે કે નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ટેક્સ, GST, ડિવિડન્ડ વગેરે જેવા તમામ સ્ત્રોતોમાંથી કેટલી કમાણી થવાનો અંદાજ છે. આ સાથે, બજેટ અંદાજમાં, સરકાર તેના ખર્ચનો અંદાજ પણ રજૂ કરે છે અને જણાવે છે કે આ નાણાકીય વર્ષમાં કેટલાં કામોમાં ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે.
સુધારેલુ એસ્ટિમેન્ટ
જ્યારે વર્ષ દરમિયાન સરકારના ખર્ચ અને કમાણીના અંદાજો ઉપર કે નીચે જાય છે ત્યારે આગામી વર્ષના બજેટમાં સુધારેલા આંકડા રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ રિવાઇઝ્ડ એસ્ટીમેટમાં એવો નિયમ છે કે જો સરકાર તેમાં અલગથી કોઇ ખર્ચ ઉમેરવા ઇચ્છતી હોય તો તેના માટે સંસદની મંજૂરી લેવી જરૂરી છે.
પરિણામ બજેટ
સરકારે આઉટકમ બજેટ હેઠળ તમામ મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં કરેલા કામની વિગતો આપવાની હોય છે. સરકારની જવાબદારી આઉટકમ બજેટ દ્વારા જ નક્કી કરવામાં આવે છે. આ દરમિયાન મંત્રાલયો અને વિભાગો દ્વારા જણાવવામાં આવે છે કે તેઓ છેલ્લા વર્ષમાં નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકમાં ક્યાં પહોંચ્યા છે અને બજેટ નિર્ધારિતમાંથી કેટલો અને ક્યાં ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. બજેટ રજૂ કરતા પહેલા જ નાણા મંત્રાલય દ્વારા પ્રારંભિક પરિણામ બજેટ આપવું પડે છે.
હલવા સમારોહ
દર વર્ષે સરકાર દ્વારા બજેટ રજૂ કરતા પહેલા નાણામંત્રી દ્વારા હલવા સમારોહનું આયોજન કરવામાં આવે છે. હલવા સમારોહનો અર્થ એ છે કે બજેટ રજૂ કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે અને છાપવાનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે. આ સમારોહ અંતર્ગત બજેટ તૈયાર કરતા અધિકારીઓ અને તમામ કર્મચારીઓ ઉપસ્થિત રહી તેમનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો.
હલવા સમારોહમાં આવતા તમામ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ સંસદમાં બજેટ રજૂ ન થાય ત્યાં સુધી તેમના પરિવારના સંપર્કમાં આવતા નથી. આ કારણોસર, નાણામંત્રી તેમનો આભાર વ્યક્ત કરવા બજેટ રજૂ કરતા પહેલા હલવા સમારોહનું આયોજન કરે છે.
