National News : લદ્દાખને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાની માંગણી તીવ્ર બની છે. લેહમાં બુધવારે પોલીસ અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે હિંસક અથડામણ થઈ હતી. સોનમ વાંગચુકના સમર્થનમાં આ વિદ્યાર્થીઓ પર્યાવરણવાદી રસ્તા પર ઉતર્યા હતા, જે છેલ્લા 15 દિવસથી ભૂખ હડતાળ પર છે. તેમની ચાર માંગણીઓ છે: 1. લદ્દાખને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો આપો, 2. બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિમાં સમાવેશ કરો, 3. લદ્દાખને બે લોકસભા બેઠકો મળે છે, અને 4. લદ્દાખના આદિવાસીઓને આદિવાસી દરજ્જો આપો.
દરમિયાન, પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો શું છે તે સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે. તે રાજ્યને શું ફાયદા આપે છે? પૂર્ણ રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વચ્ચે શું તફાવત છે? આ એવા પ્રશ્નો છે જે દરેક વિદ્યાર્થીને જાણવું જોઈએ. આવા પ્રશ્નો SSC, UPSC અને બેંકો સહિત રાજ્ય ભરતી પરીક્ષાઓના જનરલ નોલેજ ( GK ) વિભાગમાં પણ પૂછવામાં આવે છે ભારતમાં 28 રાજ્યો અને આઠ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે, જેમાં આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, ચંદીગઢ, દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ, દિલ્હી, જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ, લક્ષદ્વીપ અને પુડુચેરીનો સમાવેશ થાય છે.
આ પ્રદેશો ભારત સરકારના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ છે અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત વહીવટકર્તાઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે. પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો એટલે ખરેખર સ્વતંત્ર રાજ્ય. રાજ્યનો દરજ્જો મેળવેલા પ્રદેશને પોતાની સરકાર, વિધાનસભા, મુખ્યમંત્રી અને મંત્રી પરિષદ પસંદ કરવાનો અધિકાર છે. ભારતીય બંધારણ મુજબ, રાજ્ય સરકારને કેન્દ્ર સરકારથી સ્વતંત્ર રહીને કાયદા બનાવવાની, કર લાદવાની અને વિકાસ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવાની સત્તા છે.
જ્યારે પૂર્ણ રાજ્યને પોતાની સરકાર પસંદ કરવાનો અને નિર્ણયો લેવાનો અધિકાર હોય છે, ત્યારે કેન્દ્ર સરકાર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે નિર્ણયો લે છે. આ પ્રદેશો સીધા કેન્દ્ર સરકારના નિયંત્રણ હેઠળ છે. લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર અથવા વહીવટકર્તાઓની નિમણૂક કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકાર પાસે કાયદા ઘડવા, સુધારવા અથવા રદ કરવાનો મર્યાદિત અધિકાર પણ છે.
શાસન: સંપૂર્ણ રાજ્યનું સંચાલન વિધાનસભા અને મુખ્યમંત્રી દ્વારા થાય છે, જ્યારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનું સંચાલન કેન્દ્ર સરકાર અથવા રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર દ્વારા થાય છે.
કાયદાકીય સત્તાઓ: રાજ્ય પાસે કાયદા બનાવવાની, સુધારવાની અથવા રદ કરવાની સત્તા છે. જો કે, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ સત્તાઓ મર્યાદિત છે. કેન્દ્ર કાયદા બનાવી શકે છે અથવા રદ કરી શકે છે.
નાણાકીય સ્વતંત્રતા: રાજ્યોને કર વસૂલવાનો અને પોતાના બજેટ ઘડવાનો અધિકાર છે, જ્યારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો કેન્દ્ર સરકાર પર આધારિત છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ તરીકે, પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો પ્રાપ્ત થયા પછી કેન્દ્ર સરકારને મળેલી સત્તાઓ પણ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,પૂર્ણ રાજ્યો પોતાની સરકાર, એટલે કે મુખ્યમંત્રી પસંદ કરી શકે છે. તેમનેવિધાનસભા અને લોકસભા/રાજ્યસભામાં બેઠકો આપવામાં આવે છે. સ્થાનિક મુદ્દાઓ સંસદમાં ઉઠાવી શકાય છે. રાજ્ય સરકારનો પોલીસ પર નિયંત્રણ રહેશે.
શિક્ષણ, આરોગ્ય અને જમીન જેવા મુદ્દાઓ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નહીં, પરંતુ રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવશે. પૂર્ણ રાજ્યો પાસે પોતાનું બજેટ બનાવીને પોતાનો વિકાસ કરવાની તક છે. તેઓ વિકાસ યોજનાઓ બનાવી અને અમલમાં મૂકી શકે છે. તેમને કરવેરામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. છઠ્ઠી અનુસૂચિ સાથે મળીને, તેમને જમીન અધિકારો, ભાષા અને સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરવાની તક મળે છે. મુખ્ય બાહ્ય પ્રોજેક્ટ્સમાં સ્થાનિક હિતોને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
