PM નરેન્દ્ર મોદી 5 વર્ષ બાદ ફરી એકવાર દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રવાસે જઈ રહ્યા છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર BRICS સમિટમાં ભાગ લેવાનો જ નથી પરંતુ આફ્રિકામાં ભારતની પકડ મજબૂત કરવાનો પણ છે. સાથે  દક્ષિણ આફ્રિકા પાંચમો દેશ છે જેના પર ચીનનો સૌથી વધુ પ્રભાવ છે. તો શું PM મોદી ત્યા ભારતનું  વર્ચસ્વ વધારવાના પ્રયાસો  કરી રહ્યા છે ? આજ મુદ્દે જોઈએ વિશેષ અહેવાલ

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આજે એટલે કે મંગળવારે 15મી બ્રિક્સ સમિટમાં ભાગ લેવા માટે રવાના થયા છે. ભારતીય સમય અનુસાર તે લગભગ 5.15 કલાકે દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચશે. પીએમ મોદી 24 ઓગસ્ટ સુધી દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહાનિસબર્ગ શહેરમાં રહેશે. આ દરમિયાન તેઓ કેટલાક સભ્ય દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય વાતચીત પણ કરશે.

પીએમ મોદી સાથે એક બિઝનેસ ડેલિગેશન પણ જઈ રહ્યું છે. વિદેશ મંત્રાલયે 21 ઓગસ્ટે આ માહિતી આપી હતી. આ પહેલા પીએમ મોદી જુલાઈ 2018માં દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા હતા.

ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ પણ બ્રિક્સ સમિટમાં ભાગ લેશે. આવી સ્થિતિમાં પીએમ મોદી તેમની સાથે મુલાકાત કરી શકે છે. હકીકતમાં, ભારત સિવાય બ્રિક્સ જૂથમાં ચીન, રશિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને બ્રાઝિલ પણ સામેલ છે. ત્યારબાદ પીએમ મોદી 25 ઓગસ્ટે ગ્રીસના પ્રવાસે જશે.

14 વર્ષ પહેલા 2009માં બનેલા સમૂહ BRICSની બેઠકને આ વખતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. તેનું એકમાત્ર કારણ આ સંસ્થાના સભ્ય બનવાની સ્પર્ધા છે. લગભગ 40 દેશોએ સંગઠનમાં જોડાવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે.

જેમાં સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી, પાકિસ્તાન અને ઈરાનનો સમાવેશ થાય છે. આ બેઠકનું કેન્દ્ર બિંદુ જૂથનું વિસ્તરણ હશે. જોકે, તેના પાંચ સભ્ય દેશો વચ્ચે આ મુદ્દે કોઈ સહમતિ નથી.

સમાચાર એજન્સી ‘ANI’ના રિપોર્ટ અનુસાર, આ બેઠકમાં 45 મહેમાન દેશો ભાગ લઈ શકે છે. આ સમિટ આફ્રિકા આઉટરીચ અને બ્રિક્સ પ્લસ ડાયલોગ દ્વારા અનુસરવામાં આવશે. તેમાં દક્ષિણ આફ્રિકા દ્વારા આમંત્રિત અન્ય દેશોનો સમાવેશ થશે. વિદેશ મંત્રાલયના સચિવ વિનય ક્વાત્રાના જણાવ્યા અનુસાર બ્રિક્સ સમિટમાં ગ્લોબલ ઈકોનોમિક રિકવરી, જિયો પોલિટિકલ ચેલેન્જ અને કાઉન્ટર ટેરરિઝમ પર ચર્ચા થશે.

બ્રિક્સ સંગઠનમાં 5 સભ્ય દેશો છે. જેમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે દર વર્ષે એક સમિટ થાય છે, જેમાં તમામ દેશોના નેતાઓ એકઠા થાય છે. આ માટે, આ 5 દેશો વચ્ચે દર વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ અને હોસ્ટિંગ બદલાતા રહે છે.

આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં સંસ્થાની યજમાની દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચી હતી. તેથી, 22-24 ઓગસ્ટ વચ્ચે દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહાનિસબર્ગમાં BRICS સમિટ યોજાશે. આ પછી, રશિયા 2024 માં બ્રિક્સ સમિટનું આયોજન કરશે.

રોઈટર્સના અહેવાલ મુજબ, પુતિન વિરુદ્ધ ઈન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટ (આઈસીસી)માં યુદ્ધ અપરાધોને લઈને કેસ નોંધવામાં આવ્યો છે અને ધરપકડ વોરંટ પણ જારી કરવામાં આવ્યું છે. આ મુજબ, જે પણ દેશો ICCના સભ્ય છે, તેમની ફરજ છે કે તેના આદેશોનું પાલન કરે. દક્ષિણ આફ્રિકા આઈસીસીના સભ્યોમાંથી એક છે. આવી સ્થિતિમાં, જો પુતિન જોહાનિસબર્ગ આવ્યા હોત તો દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે સભ્ય દેશ હોવાને કારણે પુતિનની ધરપકડ કરવી પડી હોત.

તેથી, બંને દેશોએ પરસ્પર સંમતિથી નિર્ણય લીધો છે કે પુતિન બ્રિક્સ સમિટમાં ભાગ લેવા જોહાનિસબર્ગ નહીં જાય. જો કે, તેઓ વર્ચ્યુઅલ રીતે ભાગ લઈ શકે છે. હકીકતમાં ICCએ આ વર્ષે માર્ચમાં પુતિન વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટ જાહેર કર્યું હતું. તેના પર યુક્રેનના આક્રમણ દરમિયાન યુક્રેનિયન બાળકોને ગેરકાયદેસર રીતે રશિયા મોકલવાનો આરોપ છે. બીજી તરફ, રશિયાનો દાવો છે કે તે ICCનું સભ્ય નથી, તો પુતિન વિરુદ્ધનું વોરંટ પણ ગેરકાયદે માનવામાં આવશે.

અલબત્ત, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને શી જિનપિંગ બ્રિક્સ બેઠકમાં હાજરી આપી રહ્યા છે. તેમ છતાં બંને દેશોમાં સરહદ પર ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે એવું માની શકાય નહીં કે તેઓ સાથે કોઈ બેઠક કરશે.

દક્ષિણ આફ્રિકામાં ચીનના રાજદૂત ચેન ઝિયાઓડાંગે કહ્યું છે કે મને ખાતરી છે કે બંને રાષ્ટ્રોના વડાઓ વચ્ચે સીધી વાતચીત અને બેઠકો થશે. જોકે, ભારતના વિદેશ મંત્રાલય તરફથી આવો કોઈ સંકેત મળ્યો નથી.

ભારતની વિદેશ નીતિ વિશ્વ પર કોઈપણ એક દેશના વર્ચસ્વની વિરુદ્ધ છે. ભારત બહુધ્રુવીય વિશ્વને સમર્થન આપે છે. આવી સ્થિતિમાં બ્રિક્સ ભારત માટે જરૂરી છે. તેનું મોટું કારણ એ પણ છે કે તેના મંચ પરથી ભારત પશ્ચિમી દેશોના વર્ચસ્વ સામે ખુલીને બોલી શકે છે અને તેને અન્ય સભ્ય દેશોનું સમર્થન પણ મળે છે. આ સંગઠનમાં જોડાઈને ભારત વિશ્વ વેપાર સંગઠન, વિશ્વ બેંક અને આઈએમએફ જેવી અનેક મોટી સંસ્થાઓમાં વિકસિત દેશોના વર્ચસ્વને ખુલ્લી રીતે પડકારે છે.

JNUના પ્રોફેસર રાજન કુમારનું કહેવું છે કે PM મોદી દક્ષિણ આફ્રિકામાં BRICS સમિટમાં ભાગ લેવાનું એક મોટું કારણ ચીન છે. તેમનું કહેવું છે કે સમિટ માટે દક્ષિણ આફ્રિકાએ ઘણો ખર્ચ કર્યો છે.

આવી સ્થિતિમાં જો પીએમ મોદી ત્યાં ન ગયા હોત તો ત્યાં ભારત પ્રત્યે નારાજગી વધી શકે છે. અને દક્ષિણ આફ્રિકા જી-20 દેશોનું સભ્ય છે. આ વર્ષે ભારત દ્વારા તેનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે અને તેની સમિટ આવતા મહિને નવી દિલ્હીમાં યોજાવા જઈ રહી છે. આવી સ્થિતિમાં દક્ષિણ આફ્રિકા પણ નારાજગી વ્યક્ત કરીને બેઠકમાંથી ગેરહાજર રહી શકે છે. તેનાથી ભારતની છબીને નુકસાન થશે.

ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકા વચ્ચેનો કોઈપણ વિવાદ ચીનને બ્રિક્સમાં પોતાનો પગદંડો મજબૂત કરવાની તક આપશે. તે જ સમયે, સમિટ દરમિયાન આફ્રિકા આઉટરીચ અને બ્રિક્સ વત્તા સંવાદ કરવામાં આવશે. તેના દ્વારા ભારત અન્ય આફ્રિકન દેશો સુધી પોતાની પહોંચ વધારી શકે છે. બીજી તરફ, જો પીએમ મોદી સમિટમાં ભાગ નહીં લે તો બ્રિક્સ સમિટમાં માત્ર એક જ શક્તિશાળી નેતા રહે છે, તે છે શી જિનપિંગ. આનાથી સંગઠન પર ચીનની પકડ મજબૂત અને ભારત નબળું પડતું.

3 કારણોસર ભારત અત્યારે આફ્રિકામાં ચીનને હરાવી શકે છે…
અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ચીને છેલ્લા 20 વર્ષમાં આફ્રિકામાં સૌથી વધુ રોકાણ કર્યું છે. ચીન સાથે સ્પર્ધા કરીને આફ્રિકન દેશોને લોન આપવાના મામલે ભારત બીજા ક્રમે છે.

1) ચીને ઘટાડ્યું ધિરાણ- ચીને છેલ્લા 10 વર્ષમાં આફ્રિકન દેશોને 134 અબજ ડોલર એટલે કે 11 લાખ કરોડ રૂપિયાની લોન આપી છે. વર્લ્ડ બેંકના 2022ના રિપોર્ટ અનુસાર આફ્રિકન દેશોના બાહ્ય દેવુંમાં 43 ટકાનો વધારો થયો છે. વર્ષ 2016માં બહારના દેશોમાંથી લીધેલી લોનનો આંકડો 40 લાખ કરોડ રૂપિયા હતો, જે 2020માં 58 લાખ કરોડ રૂપિયા પર પહોંચી ગયો.

આફ્રિકન દેશો આ દેવું ચૂકવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. ચીન આ લોનનો ઉપયોગ તેમના નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરવા માટે કરી રહ્યું છે. એટલું જ નહીં ચીન પર આફ્રિકાનું શોષણ કરવાનો આરોપ પણ લગાવવામાં આવી રહ્યો છે.

2020 માં તાંઝાનિયાના રાષ્ટ્રપતિ જોન મગુફુલીએ પોતે આ દાવો કર્યો હતો. તાંઝાનિયામાં પોર્ટ બનાવવા માટે ચીન દ્વારા ઓફર કરાયેલા 10 બિલિયન ડોલર એટલે કે 83 હજાર કરોડ રૂપિયા સ્વીકારવા પર તેમણે કહ્યું હતું કે આવો કરાર ફક્ત ‘શરાબી’ જ કરી શકે છે.

ભારત હવે ચીનની આ નકારાત્મક છબીનો ઉપયોગ આફ્રિકન દેશોને તેના સમર્થનમાં લાવવા માટે કરી શકે છે. ભારત દરેક પ્લેટફોર્મ પરથી પોતાને આફ્રિકાના વધુ વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે વર્ણવે છે. તે જ સમયે, ચીનની અર્થવ્યવસ્થા હવે એટલી ઝડપથી વિકાસ કરી રહી નથી. એક અહેવાલ મુજબ, 2018 થી, ચીને આફ્રિકાને ધિરાણ ઓછું કર્યું છે, જ્યારે ભારતીય કંપનીઓ હવે દર વર્ષે આફ્રિકામાં $ 170 બિલિયન સુધી એટલે કે 14 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધીનું રોકાણ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત માટે આફ્રિકામાં પોતાની પહોંચ વધારવાનો આ યોગ્ય સમય છે.

2) કોરોના વાયરસ- કોરોના વાયરસે સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર ખરાબ અસર કરી છે. વર્લ્ડ બેંકના રિપોર્ટ અનુસાર આફ્રિકન દેશોની અર્થવ્યવસ્થા માત્ર 3.1%ની ઝડપે વધી રહી છે. દરમિયાન, ઝામ્બિયા અને ઘાનાએ કોરોના રોગચાળાનો ભોગ બન્યા પછી તેમની દેવાની ચૂકવણીમાં ડિફોલ્ટ કર્યું.

આ દેશો તેમના દેવાનું પુનર્ગઠન કરવા માટે ચીન સાથે વાતચીત કરી રહ્યા છે અને IMF પાસેથી મદદ પણ માંગી છે. આવા સંજોગોમાં ચીનનું દેવું ચૂકવવામાં ભારત પણ તેમની મદદ કરી શકે છે.

3) રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ- ફેબ્રુઆરી 2022માં શરૂ થયેલા રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે સમગ્ર વિશ્વની સપ્લાય લાઇન તૂટી ગઈ છે. આનાથી આફ્રિકન દેશોને સૌથી વધુ અસર થઈ છે, જેઓ રશિયા અને યુક્રેનથી તેમના અનાજની આયાત કરે છે. હકીકતમાં, સમગ્ર વિશ્વમાં 800 મિલિયન લોકો ભૂખ્યા છે, તેમાંથી મોટાભાગના આફ્રિકામાં છે. યુદ્ધના કારણે આફ્રિકામાં આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની અછતને પહોંચી વળીને ભારત આફ્રિકા મહાદ્વીપમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી શકે છે.

આ પણ વાંચો:Pakistan/આ કેસમાં પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશ મંત્રી શાહ મહેમૂદ કુરેશીની ધરપકડ, ઈમરાન ખાનને વધુ એક ઝટકો

આ પણ વાંચો:કૌભાંડ/આ ભારતીયે અમેરિકામાં 46.3 કરોડ ડોલરનું કર્યું કૌભાંડ , કોર્ટે આપી કડક સજા

આ પણ વાંચો:Nepal-India Relation/નેપાળ આગામી 10 વર્ષમાં ભારતને આટલા હજાર મેગાવોટ વીજળી આપશે, PM પ્રચંડની જાહેરાતથી ચીનને આંચકો