કેન્દ્ર સરકારે પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ સંસદમાંથી પાછું ખેંચી લીધું છે. કેન્દ્રીય માહિતી અને ટેક્નોલોજી પ્રધાન (IT પ્રધાન) અશ્વિની વૈષ્ણવે બુધવારે લોકસભામાં આ માહિતી આપી હતી. તેમણે કહ્યું કે દેશને હવે ઓનલાઈન સેક્ટર માટે “વ્યાપક કાનૂની માળખા”ની જરૂર છે. આ અંતર્ગત, સમગ્ર ઈન્ટરનેટ ઈકોસિસ્ટમ, સાયબર સુરક્ષા, ટેલિકોમ રેગ્યુલેટર અને એ પણ ડેટા ગોપનીયતાથી લઈને બિન-વ્યક્તિગત ડેટાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે અલગ કાયદા બનાવવા જરૂરી રહેશે. જેથી દેશમાં ઈનોવેશનને પ્રોત્સાહન મળી શકે.
સરકારના આ નિર્ણયનો શું અર્થ છે?
નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, ભારતમાં ગ્રાહકોના વ્યક્તિગત ડેટાને સુરક્ષિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે સરકારે 2018માં જ આ બિલ લાવવાની તૈયારી શરૂ કરી દીધી હતી. તેના નિયમો અને મુસદ્દો નક્કી કર્યા બાદ સરકારને ચાર વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. એટલું જ નહીં, ઘણી સમિતિઓએ આ બિલની તપાસ કરી. સંસદની સંયુક્ત સમિતિ (JCP)એ પણ બિલની સમીક્ષા કરી હતી. જોકે, ગૂગલ, ફેસબુક જેવી મોટી ટેક કંપનીઓ, પ્રાઈવસી અને સિવિલ સોસાયટી એક્ટિવિસ્ટોએ આ બિલનો સખત વિરોધ કર્યો હતો.
આ બિલનો વિરોધ કરતી વખતે ટેક કંપનીઓએ ડેટા લોકલાઇઝેશનના સરકારના પ્રસ્તાવિત નિયમનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. હકીકતમાં, આ નિયમ હેઠળ ગૂગલ, ફેસબુક, ટ્વિટર જેવી વિદેશી કંપનીઓએ પણ ભારતીય ગ્રાહકોના સંવેદનશીલ ડેટાની નકલ ભારતમાં સંગ્રહિત કરવાની રહેશે. આ ઉપરાંત ભારતમાંથી મહત્વપૂર્ણ અંગત ડેટા લઈ જવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવવાની પણ જોગવાઈ હતી. કાર્યકર્તાઓએ બિલમાં એક નિયમ વિશે પણ ફરિયાદ કરી હતી, જે સરકાર અને કેન્દ્રીય એજન્સીઓને તેની જોગવાઈનું પાલન કરવામાંથી છૂપી રીતે મુક્તિ આપી શકે છે.
ભારતમાં ડેટા સુરક્ષા માટે કોઈ કાયદો નથી
આ બિલ લાવવામાં સરકાર તરફથી ઘણો વિલંબ પણ થયો હતો. આ કારણે બિલના ઘણા સમર્થકોએ સરકારની ટીકા પણ કરી હતી. આ લોકોએ કહ્યું કે ભારત, જે હાલમાં સૌથી મોટા ઈન્ટરનેટ બજારોમાંનું એક છે, ત્યાં પણ લોકોની ગોપનીયતાની સુરક્ષા માટે કોઈ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નથી.
ચોંકાવનારી વાત એ છે કે ડેટા પ્રોટેક્શન માટે જસ્ટિસ એપી શાહની કમિટીના રિપોર્ટને 10 વર્ષ થઈ ગયા છે, જ્યારે ગોપનીયતાના અધિકાર પર જસ્ટિસ બીએન શ્રીકૃષ્ણ કમિટિનો રિપોર્ટ ચાર વર્ષમાં આવ્યો છે. આમ છતાં સરકાર ડેટા સુરક્ષા માટે કાયદો લાવી શકી નથી.
જ્યારે બિલ પાછું ખેંચવામાં આવ્યું ત્યારે સરકારે કેવી પ્રતિક્રિયા આપી?
ભારત માટે ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદાની તૈયારીઓ 2018માં જ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ બિલનો ડ્રાફ્ટ સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ શ્રીકૃષ્ણ સમિતિએ રજૂ કર્યો હતો. આ ડ્રાફ્ટની સંસદીય સમિતિ દ્વારા પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી અને નવેમ્બર 2021માં ફેરફારો માટેની દરખાસ્તો સબમિટ કરવામાં આવી હતી.
જો કે હવે કેન્દ્રીય આઈટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે પણ સરકારના આ બિલને પાછું ખેંચવાના નિર્ણયનું કારણ આપ્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2019 પર સંસદની સંયુક્ત સમિતિ (JCP) દ્વારા ઘણી વિચારણા કરવામાં આવી હતી. આમાં 81 સુધારાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, ભારતના ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ માટે વ્યાપક કાનૂની માળખું બનાવવા માટે 12 દરખાસ્તો સબમિટ કરવામાં આવી હતી. આવી સ્થિતિમાં સરકાર આ બિલ પાછું ખેંચી રહી છે. અમે ટૂંક સમયમાં વ્યાપક કાયદાકીય માળખા સાથે નવું બિલ રજૂ કરીશું.
સંસદની સંયુક્ત સમિતિએ શું પ્રસ્તાવ મૂક્યો?
સંસદની સંયુક્ત સમિતિએ બિલની સમીક્ષા કરવા માટે 78 બેઠકો યોજી હતી. આ બેઠકોનો સમયગાળો 184 કલાક અને 20 મિનિટનો હતો. સમિતિને લગભગ છ વખત એક્સટેન્શન આપવામાં આવ્યું હતું. અંતે, 2021 માં, JCP એ 81 સુધારાઓ સાથે શ્રી કૃષ્ણ પેનલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ બિલને આગળ ધપાવ્યું. એટલું જ નહીં, કમિટીએ આ કાયદાનો વ્યાપ વધારવાની જરૂરિયાત પર પણ આહવાન કર્યું, જેથી ખાનગી ન હોય અથવા ઓળખી શકાય તેવી માહિતી ન હોય તેવા ડેટાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
