New Delhi News : સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સંજય કિશન કૌલ (Sanjay Kishan Kaul)ની આત્મકથા Without Fear of Favour માં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (Judges Appointment)અને સરકાર સાથેના સંવાદને લઈને થયેલા ખુલાસાઓએ ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અંગે નવી ચર્ચા જગાવી છે. પુસ્તકમાં તેમણે પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ડી.વાય. ચંદ્રચૂડ (DY Chandrachud)સાથે કોલેજિયમની કામગીરી અને સરકાર સાથેના વ્યવહારને લઈને થયેલા મતભેદોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
જસ્ટિસ કૌલના વર્ણન મુજબ, જજોની નિમણૂક અંગે કોલેજિયમ (Collegium System)ની ઔપચારિક ચર્ચા પહેલાં સરકાર સાથે અનૌપચારિક સંમતિ સાધવાના અભિગમ સામે તેમને વાંધો હતો. તેમના મતે, આવી પ્રક્રિયા ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ અંગે સવાલો ઊભા કરી શકે છે.
1. Judges Appointment: કોલેજિયમની કામગીરી અંગે મતભેદ
જસ્ટિસ કૌલે પોતાના પુસ્તકમાં ડિસેમ્બર 2023ના સમયગાળાની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું છે કે સરકાર સાથે તાલમેલ સાધવાની રીતને લઈને તેમના અને તત્કાલીન CJI ચંદ્રચૂડ વચ્ચે મતભેદો હતા.
તેમના મતે, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (Judges Appointment)અંગે નિર્ણય લેતી વખતે કોલેજિયમે (Collegium System)પોતાની સ્વતંત્ર ભૂમિકા જાળવવી જરૂરી છે. સરકાર સાથે અગાઉથી સંમતિ સાધવાનો પ્રયાસ થાય તો ન્યાયતંત્રની નિર્ણય પ્રક્રિયા પર રાજકીય પ્રભાવ અંગે શંકા ઊભી થઈ શકે છે.
2. છઠ્ઠા નામને લઈને બેઠકમાં શું થયું?
પુસ્તકમાં જસ્ટિસ કૌલે કોલેજિયમની એક બેઠકનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમાં છ ખાલી જગ્યાઓ માટે નિમણૂકની ચર્ચા ચાલી રહી હતી. તેમના વર્ણન પ્રમાણે, પાંચ નામો અંગે સહમતિ બની હતી, પરંતુ ત્યારબાદ છઠ્ઠું નામ રજૂ થતાં અન્ય સભ્યોમાં અસંમતિ ઊભી થઈ હતી.
જસ્ટિસ કૌલના જણાવ્યા મુજબ, આ ઘટનાક્રમ દરમિયાન સરકાર સાથે સંપર્ક સાધવાની શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. આ પ્રસંગે તેમણે પોતાની અસહમતિ વ્યક્ત કરી હતી.
આ ઘટનાએ કોલેજિયમમાં નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને સરકાર સાથેના સંવાદની મર્યાદા અંગે ચર્ચા ઊભી કરી છે. જોકે, પુસ્તકમાં રજૂ થયેલા આ વર્ણનને જસ્ટિસ કૌલના દાવા તરીકે જોવું જરૂરી છે.
3. ઉમેદવારની નિમણૂકમાં સામાજિક પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો
જસ્ટિસ કૌલે એક અન્ય ઘટનાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમાં લઘુમતી સમુદાયના ન્યાયાધીશપદના ઉમેદવારની નિમણૂક અંગે સરકાર તરફથી પ્રશ્નો ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ઉમેદવારની સામાજિક અને ધાર્મિક ઓળખને લગતી રજૂઆતથી તેઓ નારાજ થયા હતા અને બેઠકમાંથી બહાર નીકળી ગયા હતા. ત્યારબાદ અંતે સંબંધિત ઉમેદવારની નિમણૂકનો માર્ગ ખુલ્યો હોવાનું તેમણે પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે.
આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ ન્યાયાધીશોની પસંદગીમાં યોગ્યતા, પ્રતિનિધિત્વ અને સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા જેવા મુદ્દાઓને ફરી ચર્ચામાં લાવે છે.
4. ચંદ્રચૂડનો જવાબ: બેઠકો સૌહાર્દપૂર્ણ હતી
જસ્ટિસ કૌલના પુસ્તકમાં થયેલા ઉલ્લેખો અંગે પૂર્વ CJI ડી.વાય. ચંદ્રચૂડે (DY Chandrachud)અલગ અભિગમ રજૂ કર્યો છે. અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, તેમણે કહ્યું હતું કે તેમણે હજી પુસ્તક વાંચ્યું નથી અને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન કોલેજિયમની બેઠકો સૌહાર્દપૂર્ણ રહી હતી. તેમને જસ્ટિસ કૌલના વૉકઆઉટની ઘટના યાદ ન હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું.
ચંદ્રચૂડના મતે, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (Judges Appointment)માં સરકાર સાથે સંવાદ થવો સ્વાભાવિક છે, કારણ કે અંતે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્તિના વોરંટ જારી કરવામાં આવે છે.
આમ, એક તરફ જસ્ટિસ કૌલના પુસ્તકમાં કોલેજિયમની કામગીરી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો રજૂ થયા છે, તો બીજી તરફ પૂર્વ CJI ચંદ્રચૂડે પોતાની કામગીરીનો બચાવ કર્યો છે. આ ચર્ચા ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને સરકાર સાથેના બંધારણીય સંવાદ વચ્ચેની મર્યાદા અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
આ પણ વાંચો: ન્યાયિક પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવા SC નો નિર્ણય; જજોની નિવૃત્તિ વય 60 થી વધારી 62 કરાઈ
આ પણ વાંચો: વિદ્યાર્થીઓના સવાલો અને અસંમતિને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુયાનનું મોટું નિવેદન ….
આ પણ વાંચો: બિલ્ડરના બ્રોશરમાં કરેલા વાયદા કાયદેસર જવાબદારી બની શકે, સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટકોર
