Controversies within ECI : ભારતનું ચૂંટણી પંચ (ECI) એ બંધારણીય સંસ્થા છે, જે દેશમાં લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભાઓ, રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીઓનું સંચાલન કરે છે. શરૂઆતમાં ચૂંટણી પંચ (Controversies within ECI)એક-સભ્ય સંસ્થા હતું, પરંતુ 16 ઓક્ટોબર 1989 ના રોજ પ્રથમ વખત એસ.એસ. ધનોઆ અને વી.એસ. સેગલને વધારાના કમિશનર બનાવીને બહુ-સભ્ય પંચ બનાવાયું હતું, જે 1 જાન્યુઆરી 1990 સુધી અમલમાં રહ્યું. ત્યારબાદ 1 ઓક્ટોબર 1993 થી કાયમી ધોરણે ત્રિ-સભ્ય પંચની વ્યવસ્થા લાગુ કરવામાં આવી, જેમાં એક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને બે ચૂંટણી કમિશનરો (EC) નો સમાવેશ થાય છે.
1989 માં પ્રથમ વખત બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચ કેમ બન્યું?
ઓક્ટોબર 1989 માં એસ.એસ. ધનોઆ અને વી.એસ. સેગલની ચૂંટણી કમિશનર પદે નિયુક્તિ કરવામાં આવી હતી, જે સમયે આર.વી.એસ. પેરી શાસ્ત્રી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (Chief Election Commissioner)તરીકેની જવાબદારી સંભાળી રહ્યા હતા. જોકે, આ નવી ત્રિ-સભ્યોની સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા બહુ લાંબો સમય ટકી શકી નહોતી. ચૂંટણી પંચના સત્તાવાર ઐતિહાસિક નોંધો મુજબ, આ બંને વધારાના ચૂંટણી કમિશનરોનો કાર્યકાળ 16 ઓક્ટોબર 1989 થી 1 જાન્યુઆરી 1990 સુધી જ રહ્યો હતો. ત્યારબાદ 1 જાન્યુઆરી 1990 પછી પંચ પુનઃ એક-સભ્ય સંસ્થા તરીકે કાર્યરત થઈ ગયું હતું.
Controversies within ECI : 1993માં ફરી બહુ-સભ્ય પંચ અને ટી.એન. શેષનનો વિવાદ
1 ઓક્ટોબર 1993 ના રોજ બે વધારાના આયુક્તોની નિયુક્તિ થતાં ચૂંટણી પંચમાં ફરીથી બહુ-સભય પ્રથા પુનઃસ્થાપિત થઈ. એ સમયે ટી.એન. શેષન (T.N. Seshan)મુખીય નિર્વાચન આયુક્ત પદ પર કાર્યરત હતા, જ્યારે એમ.એસ. ગિલ અને જી.વી.જી. કૃષ્ણમૂર્તિની અન્ય કમિશનર તરીકે પસંદગી કરવામાં આવી હતી. શેષને આ બહુ-સભય સંરચના સામે કાનૂની લડાઈ લડી હતી. આ વિવાદ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court)ની સંવિધાનિક બેંચ સમક્ષ ગયો, જ્યાં કોર્ટે આયોગના બહુ-સભય સ્વરૂપ તેમજ તેની કારોબારી અને નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ વિશે અત્યંત મહત્વના ચુકાદાઓ અને અવલોકનો આપ્યા હતા.
શેષનના ‘બે ગધેડા’વાળો વિવાદ
ચૂંટણી પંચને બહુ-સભ્ય બનાવવામાં આવ્યા બાદ તત્કાલીન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ટી.એન. શેષન અને નવનિયુક્ત કમિશનરો એમ.એસ. ગિલ તેમજ જી.વી.જી. કૃષ્ણમૂર્તિ વચ્ચે મોટો સત્તા-સંઘર્ષ સર્જાયો હતો. શેષન આ નવી નિમણૂકોને પોતાના અધિકારો અને પંચની સ્વાયત્તતા પર તરાપ સમાન ગણાવતા હતા. પ્રાપ્ય અહેવાલો મુજબ, તેમણે બંને સાથી કમિશનરોને પંચની મહત્વપૂર્ણ બેઠકો તેમજ નિર્ણય પ્રક્રિયાની કામગીરીથી અળગા રાખ્યા હતા. આ તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ વચ્ચે શેષને પત્રકારો સમક્ષ આકરા પ્રહારો કરતા ગિલ અને કૃષ્ણમૂર્તિને “મારા કાર્યાલયના બે ગધેડા” કહીને સંબોધ્યા હતા. તેમના આ વિવાદિત નિવેદને ચૂંટણી પંચની અંદર ચાલી રહેલા આંતરિક વર્ચસ્વની લડાઈને જાહેર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધી હતી.
સમગ્ર વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો માત્ર વ્યક્તિગત ટકરાવ નહોતો.
આ સમગ્ર ઘર્ષણનું મુખ્ય મુદ્દો માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો અંગત ખટરાગ નહોતો. અસલી વિવાદ એ બંધારણીય પ્રશ્ન પર આધારિત હતો કે બહુ-સભ્યિય કમિશનમાં મુખીય નિર્વાચન આયુક્ત (CEC) ને કેટલી અધિકાર ક્ષેત્ર મળેલી છે અને તેમની સાથે કામ કરતા અન્ય કમિશનરોની સત્તા તેમજ નિર્ણય લેવાની ભૂમિકા કેટલી ગણાય. પાછળથી આ અધિકાર ક્ષેત્ર અને કાર્યપ્રણાલીનો યક્ષપ્રશ્ન દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ પહોંચ્યો, જ્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી કરીને બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચના બંધારણીય માળખા અને તેની સત્તાકીય સ્થિતિ અંગે અત્યંત મહત્વનો કાનૂની આદેશ આપી બાબત સ્પષ્ટ કરી હતી.
શેષન વિવાદનું મૂળ શું હતું?
આ મુદ્દો માત્ર આંતરિક કે અંગત અણબનાવ પૂરતો સીમિત નહોતો. અસલી પ્રશ્ન એ હતો કે બહુ-સભય પંચની સંરચનામાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) નું સ્થાન કેટલું વિશેષ ગણાય અને બાકીના ચૂંટણી કમિશનરોના અધિકારો તેમજ સત્તાનું સીમાડા કેટલા છે. વર્તમાન સમયમાં ચૂંટણી પંચ પોતે જ સ્પષ્ટતા કરે છે કે સંસ્થાના તમામ ચૂંટણી કમિશનરોને કોઈપણ નિર્ણય લેતી વખતે સરખો મતદાનનો અધિકાર પ્રાપ્ત છે અને પંચના તમામ નિર્ણયો સર્વસંમતિ અથવા બહુમતીના આધારે જ લેવાય છે. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે CEC ભલે પંચના વડા તરીકેની ભૂમિકા ભજવતા હોય, પરંતુ તેમને અન્ય કમિશનરો પર એકતરફી કે સ્વેચ્છાચારી નિર્ણયો લાદવાની કોઈ વિશેષ સત્તા બંધારણ હેઠળ આપવામાં આવી નથી.
ગિલ અને કૃષ્ણમૂર્તિ સાથે તણાવ
ટી.એન. શેષનના કાર્યકાળ દરમિયાન સાથી કમિશનરો એમ.એસ. ગિલ અને જી.વી.જી. કૃષ્ણમૂર્તિ સાથેના તણાવપૂર્ણ સંબંધો અંગે અનેક મીડિયા અહેવાલો પ્રકાશિત થયા હતા. આ ગાળામાં તેમણે સાથી કમિશનરો સામે કરેલી કડક અને તીખી ટિપ્પણીઓ આજે પણ ચૂંટણી પંચના ઇતિહાસમાં ચર્ચાનો વિષય બને છે. જોકે, આવી વ્યક્તિગત નિવેદનબાજી અને અણબનાવને સંસ્થાના બંધારણીય અધિકારો તેમજ કાનૂની માળખાથી અલગ રાખીને સમજવા જરૂરી છે
ગોપાલસ્વામીએ આરોપ લગાવ્યો હતો
ગોપાલસ્વામીએ ગંભીર દાવો કર્યો હતો કે નવીન ચાવલા (Navin Chawla)કમિશનની ગુપ્ત બેઠકોની માહિતી કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ આગેવાનો સુધી પહોંચાડતા હતા. તેમના આક્ષેપ અનુસાર, ચાવલા આ સંવેદનશીલ વિગતો આપવા માટે જ આયોગની મહત્વની બેઠકો દરમિયાન વારંવાર વોશરૂમ જતા હતા. જોકે, તત્કાલીન મનમોહન સિંહના નેતૃત્વવાળી સરકારે ગોપાલસ્વામીની આ ભલામણને ફગાવી દીધી હતી. ત્યારબાદ એન. ગોપાલસ્વામી નિવૃત્ત થતાં નવીન ચાવલાએ જ દેશના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકેનો પદભાર સંભાળ્યો હતો. આ આખા ઘટનાક્રમે ચૂંટણી પંચની તટસ્થતા પર ચાલતી ચર્ચાઓને વ્યાપક સ્તરે સપાટી પર લાવી દીધી હતી.
2019માં અશોક લવાસા અને સુનીલ અરોરાનો મુદ્દો
2019 ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ દરમિયાન તત્કાલીન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સુનીલ અરોરા અને સાથી કમિશનર અશોક લવાસા વચ્ચેના આંતરિક મતભેદો સપાટી પર આવ્યા હતા. લવાસાએ આદર્શ આચારસંહિતા ઉલ્લંઘનના કેટલાક કિસ્સાઓમાં પંચના નિર્ણયથી અલગ અસંમતિભર્યો દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હતો. તે સમયે કમિશનના આદેશોમાં આવી અસંમતિની નોંધ (Dissenting Note) સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવી કે નહીં, તે બાબતે પણ મોટો વિવાદ જાગ્યો હતો. ચૂંટણી પંચના દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે 2019 માં આયોગનું નેતૃત્વ સુનીલ અરોરા, અશોક લવાસા અને સુશીલ ચંદ્રાની ટીમ કરી રહી હતી. ત્યારબાદ લવાસાએ 18 ઓગસ્ટ 2020 ના રોજ પોતાના હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપ્યું હતું. પંચના અધિકૃત નોંધાવ મુજબ, તેમનો સેવાકાળ ૨૩ જાન્યુઆરી 2018 થી 31 ઓગસ્ટ 2020 સુધીનો રહ્યો હતો.
2024માં અરુણ ગોયલનું રાજીનામું
ચૂંટણી પંચની આંતરિક વિચારણાઓ દરમિયાન અરુણ ગોયલે 9 માર્ચ 2024 ના રોજ આપેલું રાજીનામું એક નોંધપાત્ર ઘટના બની રહી. આ રાજીનામાને પરિણામે સમાજમાં અને પ્રસાર માધ્યમોમાં અનેક પ્રકારના તર્ક-વિતર્કો વહેતા થયા હતા. જોકે, જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિના પદત્યાગ પાછળના સાચા વજૂદ વિશે અધિકૃત રીતે સ્પષ્ટતા કરવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી માત્ર અનુમાનોને સત્ય હકીકત તરીકે દર્શાવી શકાય નહીં.
2026માં શું ચર્ચાઈ રહ્યું છે?
હાલ ચૂંટણી પંચમાં જ્ઞાનેશ કુમાર CEC છે, જ્યારે સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી ચૂંટણી કમિશનર છે. ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર અધિકારી યાદીમાં ત્રણેયના નામ અને હોદ્દા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં સંધુ અને જોશીએ કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો અંગે ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હોવાના દાવા કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં મતદાર નોંધણી ફોર્મ-6માં ફેરફાર અને મતદાર યાદીના ડેટાબેઝના સંચાલન જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચનું સત્તાવાર વલણ એ છે કે અભિપ્રાયમાં તફાવત ચર્ચા-વિચારણાની પ્રક્રિયાનો ભાગ હોઈ શકે છે, અને SIR સંબંધિત અંતિમ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનું પંચે જણાવ્યું છે.
તો શું ચૂંટણી પંચમાં મતભેદ નવી વાત છે?
ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો એ સ્પષ્ટ જણાય છે કે બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક મતભેદો પડવા એ કોઈ નવી ઘટના નથી. 1989માં પ્રથમ વખત બહુ-સભ્ય વ્યવસ્થાનો અમલ, 1993 પછી શેષન કાળમાં સર્જાયેલો સત્તાનો ટકરાવ, ગોપાલસ્વામી અને ચાવલા વચ્ચેનો વિવાદ તેમજ 2019માં અશોક લવાસાની અસંમતિ જેવા અનેક બનાવો સાબિત કરે છે કે ચૂંટણી પંચમાં નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને અધિકારોના પ્રયોગને લઈને સમય અંતરે જાહેરમાં ચર્ચાઓ થતી રહી છે. તેમ છતાં, એક બાબત સમજવી જરૂરી છે કે સભ્યો વચ્ચેના મતભેદને સંસ્થાની નિષ્ફળતા ન ગણી શકાય. બહુ-સભ્ય પંચ બનાવવાનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય જ એ છે કે તમામ સભ્યોની સામૂહિક ભાગીદારીથી નિર્ણયો લેવાય. વર્તમાન નિયમો અનુસાર, દરેક ચૂંટણી કમિશનરને નિર્ણય લેવામાં એકસરખો મતાધિકાર પ્રાપ્ત છે અને કોઈ પણ નિર્ણય બહુમતીના આધારે આસાનીથી લઈ શકાય છે.
આ પણ વાંચો:18 વર્ષના યુવા મતદારોની એન્ટ્રીમાં વિલંબ, ચૂંટણી પંચમાં મતભેદની ચર્ચા
