New Delhi News : દેશમાં પ્રથમ વખત પેસિવ યુથેનેશિયા (ઇચ્છામૃત્યુ)(Euthanasia)ના નિયમોનો વાસ્તવિક અમલ થયો છે. 31 વર્ષીય હરીશ રાણાએ મંગળવારે AIIMS Delhi માં અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેઓ છેલ્લા 13 વર્ષથી કોમામાં હતા.
આ કેસ માત્ર એક દર્દીના જીવનનો અંત નથી, પરંતુ ભારતના કાનૂની અને નૈતિક ક્ષેત્રમાં એક ઐતિહાસિક મોરચો પણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય
હરીશ રાણાના કેસમાં Supreme Court of India એ 11 માર્ચે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે તેમને પેસિવ યુથેનેશિયા(Euthanasia)ની મંજૂરી આપી હતી.
આ ચુકાદા પછી:
- 14 માર્ચે હરીશને AIIMSમાં શિફ્ટ કરવામાં આવ્યા
- 16 માર્ચે તેમની ફીડિંગ ટ્યુબ હટાવી દેવામાં આવી
- ત્યારબાદ તેમને કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામવા માટે છોડી દેવામાં આવ્યા
પેસિવ યુથેનેશિયા(Euthanasia)માં દર્દીને જીવતો રાખતી લાઇફ સપોર્ટ સિસ્ટમ બંધ કરવામાં આવે છે, જેથી તે કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામે.
2013નો અકસ્માત: જીવન બદલાઈ ગયું
હરીશ રાણાનો જન્મ દિલ્હીમાં થયો હતો અને તેઓ પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં બીટેકના અંતિમ વર્ષમાં અભ્યાસ કરતા હતા.
વર્ષ 2013માં એક દુર્ઘટનામાં તેઓ હોસ્ટેલના ચોથા માળેથી નીચે પડી ગયા. આ અકસ્માતે તેમનું સમગ્ર જીવન બદલાવી નાખ્યું.
આ ઘટના પછી:
- તેઓ કોમામાં ચાલ્યા ગયા
- આખા શરીરમાં લકવો આવી ગયો
- તેમને Quadriplegia નામની ગંભીર સ્થિતિ હોવાનું નિદાન થયું
તે પછીથી તેઓ સંપૂર્ણપણે વેન્ટિલેટર અને ફીડિંગ ટ્યુબ પર નિર્ભર બની ગયા. 13 વર્ષ સુધી સતત સારવાર છતાં તેમની સ્થિતિમાં કોઈ સુધારો જોવા મળ્યો નહીં.
પરિવારની લડત અને અંતિમ નિર્ણય
હરીશના પરિવારએ વર્ષો સુધી તેમની સારવાર માટે તમામ પ્રયાસો કર્યા. વિવિધ મોટી હોસ્પિટલોમાં સારવાર કરાવી, અનેક ડોકટરોની સલાહ લીધી, પરંતુ કોઈ આશાજનક પરિણામ મળ્યું નહીં.
હરીશની માતા નિર્મલા દેવીએ કોર્ટના નિર્ણય પછી જણાવ્યું હતું:
“અમે અમારા પુત્ર માટે દરેક શક્ય પ્રયત્ન કર્યો. હવે બસ ભગવાનને પ્રાર્થના છે કે તેને આ પીડામાંથી મુક્તિ મળે.”
આ શબ્દોમાં પરિવારની વ્યથા અને થાક સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે.
ભાવુક વિદાય: આધ્યાત્મિક ક્ષણો
હરીશના અવસાન પહેલા તેમના ઘરમાંથી એક ભાવુક વીડિયો સામે આવ્યો હતો. તેમાં Brahma Kumaris ના સભ્યો તેમને આધ્યાત્મિક રીતે વિદાય આપતા જોવા મળ્યા.
વિડિયોમાં:
- તેમના કપાળ પર ચંદનનું તિલક કરવામાં આવ્યું
- પરિવાર અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શકો હાજર રહ્યા
- હરીશની આંખોમાં હલચલ જોવા મળી, જેનાથી લાગતું હતું કે તેઓ આસપાસની ઘટનાઓને કદાચ અનુભવી રહ્યા હતા
આ દ્રશ્યોએ લોકોમાં ભાવુકતા અને ચર્ચા બંને જગાવી.
ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુનો કાનૂની માળખો
ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુ (Euthanasia)અંગેનો કાયદો લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે.
2018નો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
Supreme Court of India એ ‘Common Cause Case’ માં પેસિવ (Euthanasia)ને કાયદેસર માન્યતા આપી હતી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે:
- આ અધિકાર Article 21 of Indian Constitution હેઠળ આવે છે
- વ્યક્તિને સન્માનપૂર્વક જીવવાનો જ નહીં પરંતુ સન્માનપૂર્વક મૃત્યુ પામવાનો અધિકાર પણ છે
Euthanasia માટેના નિયમો
સુપ્રીમ કોર્ટે પેસિવ યુથેનેશિયા માટે ચોક્કસ પ્રક્રિયા નક્કી કરી છે:
લિવિંગ વિલ હોય તો
- વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છા પૂર્વે લખી શકે
- બે સાક્ષીઓ અને મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા વેરિફિકેશન જરૂરી
- મેડિકલ બોર્ડની મંજૂરી બાદ લાઇફ સપોર્ટ હટાવી શકાય
લિવિંગ વિલ ન હોય તો
- પરિવાર નિર્ણય લઈ શકે
- હોસ્પિટલ અને જિલ્લા સ્તરના મેડિકલ બોર્ડની તપાસ
- અંતિમ મંજૂરી મેજિસ્ટ્રેટ આપે
અગાઉનો આધારરૂપ કેસ
ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુ અંગે ચર્ચાનો પ્રારંભ ‘Aruna Shanbaug Case’ થી થયો હતો.
1973માં મુંબઈમાં નર્સ અરુણા શાનબાગ પર થયેલા હુમલા બાદ તેઓ લાંબા સમય સુધી કોમામાં રહ્યા. 2011માં સુપ્રીમ કોર્ટે પેસિવ યુથેનેશિયાને કાયદેસર માન્યું, પરંતુ તેમને મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી.
આ કેસ બાદ 2018માં સ્પષ્ટ કાનૂની માળખું તૈયાર થયું.
શું ખાસ છે હરીશ રાણાનો કેસ?
હરીશ રાણાનો કેસ અનેક રીતે ઐતિહાસિક છે:
- 2018ના નિયમોનો પ્રથમ વખત વાસ્તવિક અમલ
- કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ સમગ્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ
- પેસિવ યુથેનેશિયાનું દેશનું પહેલું પ્રેક્ટિકલ ઉદાહરણ
હરીશ રાણાની કહાની એક દુઃખદ વ્યક્તિગત ટ્રેજેડી હોવા છતાં, તે ભારતના કાનૂની ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક તરીકે નોંધાશે.
આ કેસે “જીવનના અધિકાર” સાથે “મૃત્યુમાં સન્માન”ના અધિકાર વિશેની ચર્ચાને નવી દિશા આપી છે. સમાજ, ન્યાયવ્યવસ્થા અને ચિકિત્સા ક્ષેત્ર માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ બની રહેશે.
