• IPLની આવકનો મોટો સ્ત્રોત મીડિયા રાઈટ્સ
• ઈનામની રકમ પર ₹46 કરોડથી વધુનો ખર્ચ
• પ્રદર્શન કરનારા ખેલાડીઓ પર પૈસાનો વરસાદ 
• કમાણીમાં ખેલાડીઓના હિસ્સાના મામલામાં IPL પાછળ 
• બીસીસીઆઈનું નસીબ આઈપીએલથી ચમક્યું
• BCCI તેની કમાણીનો લગભગ 38% ખર્ચ કરે

આવક કેવી રીતે વધી તે સમજો. IPL મેચ ટેલિકાસ્ટ રાઇટ્સ ડીલ 5 વર્ષથી 10 વર્ષ માટે છે. પરંતુ જો આપણે તેને સરેરાશ વાર્ષિક કમાણીમાં વહેંચીએ તો 2008માં આઈપીએલે મીડિયા રાઈટ્સ વેચીને 820 કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. 2023માં આ કમાણી વધીને 9,978 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

આઈપીએલના જન્મ પહેલા જ બીસીસીઆઈને વિશ્વના સૌથી અમીર ક્રિકેટ બોર્ડનો ખિતાબ મળ્યો હતો. હવે BCCI માટે IPL સૌથી નફાકારક સાહસ સાબિત થયું છે.

2006-07માં BCCIની કમાણી રૂ. 651.81 કરોડ હતી… અને 2021-22માં બોર્ડની કુલ કમાણી વધીને રૂ. 4,360 કરોડ થઈ હતી. આમાં એકલા IPLનો ફાળો લગભગ 2,200 કરોડ રૂપિયા હતો.

2019માં IPLની બ્રાન્ડ વેલ્યુ 47,500 કરોડ રૂપિયા હતી. બ્રાન્ડ ફાઇનાન્સના રિપોર્ટ અનુસાર 2022માં IPLની બ્રાન્ડ વેલ્યુ વધીને લગભગ 70 હજાર કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

IPL દર્શકોની સંખ્યા, સ્પોન્સરશિપ, લાયસન્સ અને ટિકિટ વેચાણ સહિતની એક મેચમાંથી લગભગ રૂ. 130 કરોડની કમાણી કરે છે. જો કે, ખેલાડીઓ પરના ખર્ચની બાબતમાં આઈપીએલ હજુ પણ અન્ય સ્પોર્ટિંગ લીગથી ઘણી પાછળ છે.

આજે અમે તમને જણાવીશું કે દુનિયાની સૌથી મોટી સ્પોર્ટ્સ લીગમાં સામેલ IPLનું અર્થશાસ્ત્ર શું છે?

આજે IPL એ કોઈપણ મોટા કોર્પોરેટ હાઉસની જેમ આર્થિક મશીન છે. બીસીસીઆઈને તેને ચલાવવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે. આઈપીએલની કમાણીને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય…

પ્રથમ ભાગ સેન્ટ્રલ પૂલ: કમાણી સેન્ટ્રલ પૂલમાં ત્રણ સ્ત્રોતોમાંથી આવે છે. અને તે પણ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે.

બીજો ભાગ ફ્રેન્ચાઇઝીની કમાણીઃ આમાં કમાણીનાં મુખ્ય ત્રણ સ્ત્રોત છે. જ્યારે તે બે ભાગમાં વહેંચાય છે. ફ્રેન્ચાઇઝીને 80% હિસ્સો મળે છે.

ત્રીજો ભાગ ફ્રેન્ચાઇઝી ફી: IPLમાં આવનાર દરેક ટીમના માલિકનો નિર્ણય હરાજી દ્વારા કરવામાં આવે છે. ટીમની ફ્રેન્ચાઈઝી સૌથી વધુ બોલી લગાવનારને આપવામાં આવે છે.

મીડિયા અને પ્રસારણ અધિકારો, એટલે કે IPL મેચો ટેલિકાસ્ટ કરવાનો અધિકાર. મેચના લાઈવ ટેલિકાસ્ટ સિવાય, મીડિયા અધિકારો ધરાવતી કંપની જ હાઈલાઈટ્સ બતાવી શકે છે.

IPL 2023ના લીગ તબક્કામાં કુલ 70 મેચો રમાઈ હતી. જેને Jio સિનેમા અને સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ પર કરોડો લોકોએ લાઈવ જોયું.  તે IPL હરાજી દ્વારા મીડિયા અધિકારોનું વેચાણ કરે છે. સૌથી વધુ બોલી લગાવનારને મેચ બતાવવાના અધિકારો મળે છે.

2008માં એટલે કે IPLની પ્રથમ સિઝનમાં, સોની એન્ટરટેઈનમેન્ટે 10 વર્ષ માટે મીડિયા અધિકારો મેળવ્યા હતા. આ માટે સોનીએ BCCIને કુલ ₹8,200 કરોડ આપ્યા હતા.

કોઈપણ ઉત્પાદન સફળ માનવામાં આવે છે જ્યારે તેના પ્રેક્ષકો મોટા હોય. તે લોકોનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચી રહ્યો છે, પછી આ ધ્યાનના આધારે કંપનીઓ જાહેરાત કરે છે અને કમાણીનો રસ્તો ખુલે છે. ક્રિકેટ કે કોઈપણ રમતમાં પૈસાનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત એ જુદી જુદી કંપનીઓની જાહેરાતો છે. જેની કિંમત મેચના દર્શકોની સંખ્યા પર નિર્ભર કરે છે. વર્ષ 2008માં આઈપીએલના 102 મિલિયન દર્શકો હતા. જે વર્ષ 2023માં 40 કરોડથી ઉપર પહોંચી ગયો છે.

આઈપીએલને માત્ર આઈપીએલ નહીં પણ ટાટા આઈપીએલ કહેવામાં આવે છે. લીગ પહેલા બ્રાન્ડનું નામ. 2008ની જેમ તેને DLF IPL કહેવામાં આવતું હતું. આને ટાઇટલ સ્પોન્સરશિપ કહેવામાં આવે છે, જેના માટે કંપનીઓ બિડ કરીને ડીલ મેળવે છે.

વર્ષ 2008માં, ટાઇટલ સ્પોન્સરશિપ માટે વાર્ષિક ₹50 કરોડ આપવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 2023માં આ આંકડો વાર્ષિક ₹300 કરોડથી વધુ છે. ટાટા અને BCCI વચ્ચે બે વર્ષની ડીલ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે, જેના માટે કુલ ₹600 કરોડ આપવામાં આવ્યા છે.

ટાઇટલ સ્પોન્સરશિપ ઉપરાંત, સત્તાવાર પ્રાયોજકો, અમ્પાયર સ્પોન્સર્સ અને વ્યૂહાત્મક સમય આઉટ સ્પોન્સર્સ પણ છે. જેના કારણે વર્ષ 2022માં લગભગ ₹270 કરોડની કમાણી થઈ હતી.

આ સિવાય BCCI મેચ દરમિયાન ગ્રાઉન્ડ પર મુકવામાં આવતી જાહેરાતોમાંથી પણ કમાણી કરે છે. હાલમાં IPLમાં 10 ટીમો છે. દરેક ટીમને સેન્ટ્રલ પૂલમાંથી અમુક રકમ મળે છે. આ સિવાય તેઓ તેમના સ્તરે પણ ઘણી કમાણી કરે છે.

દરેક ફ્રેન્ચાઈઝી તેમની ટીમનો લોગો ધરાવતાં જર્સી, કેપ્સ, બેગ, ગોગલ્સ અને શૂઝ જેવા વેપારી સામાનનું વેચાણ કરે છે. તે ઓનલાઈન અને કેટલાક રિટેલ આઉટલેટ્સ સાથે ભાગીદારીમાં વેચાય છે. પરંતુ કોઈ ટીમ માલિક આમાંથી કમાણી જાહેર કરતું નથી.

ફ્રેન્ચાઇઝીની કમાણીનો બીજો ભાગ ટિકિટના વેચાણમાંથી આવે છે. મેચ દરમિયાન હોમ ગ્રાઉન્ડ ટીમ ટિકિટની કિંમત નક્કી કરે છે. એટલા માટે ટિકિટના ભાવ સ્ટેડિયમથી સ્ટેડિયમ અને મેચ ટુ મેચમાં બદલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ફાઇનલ અને ક્વોલિફાઇંગ મેચોની ટિકિટો લીગ સ્ટેજની મેચો કરતાં વધુ મોંઘી હોય છે.

જ્યારે કોઈપણ નવી ટીમ IPLનો હિસ્સો બને છે ત્યારે તેને ફ્રેન્ચાઈઝી ફી ચૂકવવી પડે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા બિડિંગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં વ્યક્તિગત કંપનીઓ અથવા જૂથો ટીમને ખરીદવા માટે બિડિંગ પ્રક્રિયાનો ભાગ બને છે.

પરંતુ કોઈ પણ વ્યક્તિ આ બિડિંગ પ્રક્રિયાનો ભાગ બની શકે નહીં. ફક્ત તે જ લોકો આ માટે અરજી કરી શકે છે, જેનું મૂલ્યાંકન ₹3,000 કરોડથી વધુ છે.

ત્યારબાદ સૌથી વધુ બોલી લગાવનારને ફ્રેન્ચાઇઝી આપવામાં આવે છે. વર્ષ 2022ની જેમ, જ્યારે ગુજરાત ટાઇટન્સ અને લખનૌ સુપરજાયન્ટ્સ લીગનો ભાગ બન્યા, ત્યારે BCCIના ખાતામાં ₹12,500 કરોડ ઉમેરવામાં આવ્યા.

વર્ષ 2008માં, BCCIએ અલગ-અલગ શહેરોમાં ફ્રેન્ચાઈઝી શરૂ કરી. જેના માટે કંપનીઓએ બોલી લગાવી હતી, તેમાં સૌથી વધુ રસ મુંબઈ અને ચેન્નાઈ માટે જોવા મળ્યો હતો.

IPLની કમાણીનો મોટો હિસ્સો સેન્ટ્રલ રેવન્યુ પૂલ તરીકે નામ આપવામાં આવ્યો છે. જેમાં મીડિયા અધિકારો અને ટાઇટલ સ્પોન્સરશિપ સિવાયના સ્ત્રોતોનો સમાવેશ થાય છે. સેન્ટ્રલ રેવન્યુ પૂલમાં BCCIનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે એટલે કે લગભગ 50%. જ્યારે 45% રકમ તમામ ફ્રેન્ચાઈઝીમાં વહેંચવામાં આવે છે. આ સિવાય બાકીની રકમ ઈનામી રકમ અને અન્ય ખર્ચ માટે વપરાય છે.

ઈનામની રકમના સંદર્ભમાં પણ આઈપીએલ વિશ્વની અન્ય લીગ કરતાં ઘણી આગળ છે. વર્ષ 2023 માટે IPLનો પ્રાઈઝ પૂલ ₹46.5 કરોડ છે. વિજેતાને ₹20 કરોડ અને ઉપવિજેતાને ₹13 કરોડ આપવામાં આવશે. તે જ સમયે, ત્રીજા અને ચોથા નંબરની ટીમોને 7-7 કરોડ રૂપિયા મળશે.

આઈપીએલની વધતી અર્થવ્યવસ્થાની સાથે ઈનામની રકમમાં પણ લગભગ દર વર્ષે વધારો થયો છે. 2020 માં કોવિડના યુગમાં, બીસીસીઆઈએ ખર્ચ ઘટાડવાના નામે ઈનામની રકમ અડધી કરી દીધી હતી.

2017માં પણ વિજેતાની ઈનામની રકમ 20 કરોડથી ઘટાડીને 15 કરોડ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ બીસીસીઆઈએ આ માટે કોઈ કારણ આપ્યું નથી.

આઈપીએલનો રોમાંચ ખેલાડીઓના પ્રદર્શન પર નિર્ભર છે.

શાનદાર પ્રદર્શન કરનારા ખેલાડીઓની કમાણી પણ જબરદસ્ત છે. પ્રદર્શનના આધારે હરાજીમાં ખેલાડીની કિંમત કરોડોમાં પહોંચે છે. આ સિવાય ઘણા ખેલાડીઓની મેચ ફી, પગાર અને જાહેરાતોમાંથી થતી કમાણીનો પણ હિસ્સો છે.

જ્યારે વિરાટ કોહલી વર્ષ 2008માં રોયલ ચેલેન્જર્સ બેંગ્લોરમાં જોડાયો ત્યારે તેને દર વર્ષે 12 લાખ રૂપિયા મળતા હતા. આજે 2023માં વિરાટ દર વર્ષે ₹15 કરોડનો પગાર લે છે.

IPLએ માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ વિદેશી ખેલાડીઓ માટે પણ રસ્તો ખોલ્યો છે. આ માટે BCCI ખેલાડીઓના પગારનો અમુક હિસ્સો અન્ય દેશોના ક્રિકેટ બોર્ડને આપે છે. IPLની શરૂઆત દરમિયાન, બોર્ડને 10% પગાર મળતો હતો, જે 2017માં વધારીને 20% કરવામાં આવ્યો છે.

ક્રિકેટ અને મનોરંજનનો એવો તાલમેલ બની ગયો કે માત્ર દેશમાં જ નહીં, સમગ્ર વિશ્વમાં આઈપીએલ લોકપ્રિય થઈ ગઈ. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, IPLના વિશ્વભરમાં દર્શકોની સંખ્યા 46 કરોડથી વધુ છે.

વિશ્વમાં ઘણી સ્પોર્ટ્સ લીગ છે. અહીં રસપ્રદ વાત એ છે કે ક્રિકેટની સાથે આઈપીએલ ફૂટબોલની સાથે એનએફએલથી એક સ્તર નીચે છે. જોકે ક્રિકેટ સાથે જોડાયેલી લીગમાં આઈપીએલ રાજા છે. જો તમે દુનિયાભરની વિવિધ સ્પોર્ટિંગ લીગની એક મેચની કમાણી પર નજર નાખો તો IPL બીજા નંબર પર છે.

લીગની કમાણીમાં ખેલાડીઓનો હિસ્સો જોઈએ તો આઈપીએલ પાછળ જોવા મળે છે.

1983નો વર્લ્ડ કપ જીત્યા બાદ ભારતમાં ક્રિકેટ વધુને વધુ લોકપ્રિય બન્યું હતું, પરંતુ પૈસા હજુ પણ તંગ હતા. જ્યારે ભારતમાં 1987 વર્લ્ડ કપ યોજવાની વાત આવી ત્યારે બીસીસીઆઈએ અન્ય લોકો પાસેથી પૈસા માંગવા પડ્યા હતા.

આજે લાઈવ ટેલિકાસ્ટથી હજારો કરોડની કમાણી કરનાર BCCIને વર્ષ 1992માં એક મેચના પ્રસારણ માટે ₹5 લાખ ચૂકવવા પડતા હતા.

પરંતુ સમય સાથે ક્રિકેટ વધુ લોકપ્રિય બન્યું. બીસીસીઆઈએ મીડિયા અધિકારો વેચવાનું શરૂ કર્યું, જેનાથી તેમની કમાણી વધી. ત્યારપછી 2008માં આઈપીએલે બધું બદલી નાખ્યું.

IPL પહેલા, જ્યાં BCCIની કમાણી 2006-2007માં લગભગ ₹650 કરોડ હતી, IPL પછી તે વર્ષ 2021-22 સુધીમાં લગભગ 7 ગણી વધી ગઈ. જો કે, આ બધું હોવા છતાં, BCCI તેની કમાણીનો ખૂબ જ નાનો ભાગ ખર્ચે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વર્ષ 2021-22માં BCCIની કમાણી લગભગ 4,360 કરોડ રૂપિયા હતી. જે વર્ષ 2020-21 કરતા 1700 કરોડ રૂપિયા વધુ છે.

BCCIએ 2021-22 દરમિયાન 1,669 કરોડ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા, જે 2020-21ની સરખામણીમાં બમણા (રૂ. 808 કરોડ) હતા. IPLએ ભારતીય યુવા ખેલાડીઓને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટનો અનુભવ આપ્યો, આ સાથે જ તેમને આર્થિક રીતે પણ મજબૂત બનાવ્યા.

આજે માત્ર દેશ જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના ક્રિકેટ પ્રેમીઓ IPLની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ જ કારણ છે કે આગામી વર્ષોમાં આઈપીએલ મેચોની સંખ્યા પણ વધવાની છે. BCCI અનુસાર, વર્ષ 2025-26માં 84 અને 2027માં 94 મેચો કરાવવાની યોજના છે. કહેવાનો અર્થ એ છે કે IPLનો રોમાંચ વધશે અને પૈસા પણ વધશે.

આ પણ વાંચો:ભારે રોમાંચક મેચમાં જાડેજાએ છેલ્લા બોલે ચોગ્ગો ફટકારીને ચેન્નાઇને બનાવ્યું IPL ચેમ્પિયન, પાંચમીવાર જીતી ટ્રોફી

આ પણ વાંચો:IPLની ફાઇલમાં વરસાદ પડતા હવે ચેન્નાઇને 15 ઓવરમાં 171 રનનો ટાર્ગેટ,મેચ ટૂંક સમયમાં શરૂ થશે

આ પણ વાંચો:ધોનીની સ્ટમ્પિંગ ઓલ ટાઇમ હિટ,માત્ર 0.12 સેકન્ડમાં શુભમન ગિલ આઉટ, જુઓ વીડિયો

આ પણ વાંચો:IPLની ફાઇનલમાં ગુજરાતે ચેન્નાઇને આપ્યો 215 રનનો ટાર્ગેટ,સુદર્શનની વિસ્ફોટક ઇનિંગ્સ

આ પણ વાંચો: IPLની ફાઇનલ રમતાની સાથે જ ધોનીએ રચ્યો આ ઇતિહાસ