Tech News: પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ હવે વધુ ખતરનાક વળાંક લઈ રહ્યું છે. 28 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલા આ ભીષણ સંઘર્ષે ભારે વિનાશ મચાવ્યો છે. મિસાઇલ હુમલાઓ વિશ્વના સૌથી મોટા LNG હબ, રાસ લાફાન ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સિટી પર થયા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ગેસ પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો છે. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર છે કે કતાર, જે વિશ્વના LNG પુરવઠાનો આશરે 20% સપ્લાય કરે છે, તેને ઉત્પાદન બંધ કરવાની ફરજ પડી છે. કતારના એલએનજી પ્લાન્ટ પર તાજેતરના ડ્રોન હુમલાઓએ ફરી એકવાર વિશ્વને બતાવ્યું છે કે ગેસ માત્ર ઊર્જાનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ ભૂરાજનીતિમાં એક મુખ્ય હથિયાર બની ગયો છે.

હુમલાઓ પછી કતારની સરકારી કંપનીએ LNG ઉત્પાદન પણ બંધ કરી દીધું હતું, જેની સીધી અસર ભારત જેવા દેશોને થતા પુરવઠા પર પડી શકે છે. આજે, યુદ્ધના પડછાયાને કારણે LNG પ્લાન્ટ અને શિપિંગ રૂટ જોખમમાં હોવાથી, તે સમજવું વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે કે વિવિધ સ્વરૂપોમાં આપણા ઘરો સુધી પહોંચતું LNG કેટલું જટિલ અને સંવેદનશીલ છે. તો ચાલો જાણીએ કે એલએનજી શું છે, તે CNG માં કેવી રીતે રૂપાંતરિત થાય છે, અને તે હજારો કિલોમીટર દૂરના દેશોમાં કેવી રીતે પહોંચે છે. ચાલો આખી વાર્તાને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ.

LNG શું છે?

લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) નો ઇતિહાસ ખૂબ લાંબો છે. જોકે કોઈ એક શોધક નથી, પરંતુ સમય જતાં આ ટેકનોલોજીનો વિકાસ થયો. તેની શરૂઆત 19મી સદીમાં ગેસને ઠંડુ કરીને તેને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત કરવાના પ્રયોગોથી થઈ હતી, જેમાં બ્રિટિશ વૈજ્ઞાનિક માઈકલ ફેરાડેને મુખ્ય યોગદાન આપનાર માનવામાં આવે છે.

બાદમાં, 1910 અને 1920 ના દાયકામાં, ગેસને સુરક્ષિત રીતે પ્રવાહી બનાવવા અને સંગ્રહિત કરવાની ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં આવી હતી. પ્રથમ વ્યાપારી એલએનજી પ્લાન્ટ 1941 માં યુએસએના ક્લેવલેન્ડમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. જો કે, તેનો વ્યાપક ઉપયોગ 1950 અને 1960 ના દાયકામાં શરૂ થયો જ્યારે સમુદ્ર દ્વારા એલએનજીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પરિવહન કરવાનું શક્ય બન્યું. આ પરિવહન 1964 માં શરૂ થયું હતું, જ્યારે અલ્જેરિયાથી યુનાઇટેડ કિંગડમ સુધી LNG નું પ્રથમ વ્યાપારી શિપમેન્ટ થયું હતું, જેનાથી વૈશ્વિક ગેસ વ્યવસાયનો માર્ગ બદલાઈ ગયો હતો.

LNG CNG થી કેવી રીતે અલગ છે

હકીકતમાં, જ્યારે કુદરતી ગેસ -162°C સુધી ઠંડુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે પ્રવાહી સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે, જેને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ કહેવાય છે. ગેસની તુલનામાં તેનું પ્રમાણ લગભગ 600 ગણું ઘટે છે, જેના કારણે તેને સંગ્રહ અને પરિવહન સરળ બને છે. બીજી બાજુ, CNG (સંકુચિત કુદરતી ગેસ) એ જ ગેસ છે, પરંતુ તે ઉચ્ચ દબાણ હેઠળ સંકુચિત થાય છે; તે લિક્વિફેક્શનમાંથી પસાર થતું નથી. આ પ્રક્રિયા મોટા ગેસ પ્લાન્ટમાં કરવામાં આવે છે, જેમ કે કતારના રાસ લાફાન કોમ્પ્લેક્સ, વિશ્વનું સૌથી મોટું LNG નિકાસ ટર્મિનલ.

LNG માં સામાન્ય રીતે અનેક ઉપ-ઉત્પાદનો હોય છે, જેનો અર્થ એ છે કે હેતુપૂર્વકના ઉપયોગના આધારે તેમાંથી વિવિધ વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વાહનોમાં વપરાતો CNG, પાઇપલાઇન દ્વારા રસોડામાં વપરાતો PNG, વગેરે. તેનો ઉપયોગ મોટા પાવર પ્લાન્ટમાં ગેસ ટર્બાઇન ચલાવવા માટે પણ થાય છે. કાચ, સિમેન્ટ અને સ્ટીલ ફેક્ટરીઓમાં ભઠ્ઠીઓ ગરમ કરવા અને મોટા ક્રુઝ જહાજોને પાવર આપવા માટે એલએનજી એક મહત્વપૂર્ણ બળતણ છે.

LNG ને CNG માં કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે?

જ્યારે LNG ને તેના ગંતવ્ય દેશમાં પરિવહન કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને પહેલા રિ-ગેસિફિકેશન પ્લાન્ટમાં ગરમ ​​કરવામાં આવે છે. આ તેને ફરીથી ગેસમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ ગેસ પછી ઉચ્ચ દબાણ (200-250 બાર) પર સંકુચિત થાય છે અને CNG બને છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ત્રણ પગલાં શામેલ છે:

1. ટાંકીમાંથી LNG દૂર કરવામાં આવે છે અને હીટ એક્સ્ચેન્જરમાં ગરમ ​​કરવામાં આવે છે.

2. આ ગેસ પછી ઉચ્ચ દબાણ પર સંકુચિત થાય છે.

3. આ ગેસને CNG માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે અને પાઇપલાઇન દ્વારા પંપ સુધી પરિવહન કરવામાં આવે છે.

LNG નો ઉપયોગ વાહનોમાં સીધો થતો નથી (કેટલાક ભારે ટ્રક સિવાય). સામાન્ય વાહનો CNG, અથવા સંકુચિત કુદરતી ગેસનો ઉપયોગ કરે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની તુલનામાં, તેને બળતણનું સૌથી આર્થિક અને કાર્યક્ષમ સંસ્કરણ માનવામાં આવે છે. જોકે CNG કાર નિયમિત પેટ્રોલ કરતા થોડી વધુ મોંઘી હોય છે અને તેનું પાવર આઉટપુટ ઓછું હોય છે, તેમનું માઇલેજ નોંધપાત્ર રીતે સારું છે, જે ચાલતા ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.

સમુદ્ર માર્ગે LNGનું પરિવહન કેવી રીતે થાય છે?

LNGનું પરિવહન મોટા, વિશિષ્ટ જહાજોમાં થાય છે જેને LNG કેરિયર્સ કહેવાય છે. આ જહાજો પ્રમાણભૂત તેલ ટેન્કરોથી નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે. તેઓ ગોળાકાર અથવા પટલ ટાંકીઓથી સજ્જ છે જે અત્યંત નીચા તાપમાનને જાળવી રાખે છે. પશ્ચિમ એશિયાથી રવાના થતાં, આ જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા સાંકડા દરિયાઈ માર્ગો દ્વારા એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકા તરફ મુસાફરી કરે છે. તાજેતરના તણાવને કારણે આ માર્ગ સૌથી મોટો જોખમ ઉભો કરે છે.

લોડિંગ કેવી રીતે થાય છે?

LNG નું પરિવહન ખૂબ જ કઠિન પ્રક્રિયા છે. તેને સામાન્ય કન્ટેનરમાં સંગ્રહિત કરી શકાતું નથી કારણ કે તે ખૂબ જ ઠંડુ હોય છે (-162°C). આ હેતુ માટે ખાસ ક્રાયોજેનિક ટાંકીઓ બનાવવામાં આવી છે. આ ડબલ-લેયર ઇન્સ્યુલેટેડ ટાંકીઓ છે જે -162°C તાપમાન જાળવી રાખે છે. તેમના શરીર લીકેજના સહેજ પણ જોખમને દૂર કરવા માટે રચાયેલ છે. લોડિંગ દરમિયાન, LNG ને સ્ટોરેજ ટાંકીમાંથી સીધા જહાજ અથવા કન્ટેનરમાં પાઇપલાઇન દ્વારા લોડ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કડક સલામતી નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે છે, કારણ કે એક નાનો લીક પણ ખતરનાક બની શકે છે.

લોડિંગ પ્રક્રિયા

જહાજો સીધા LNG ટર્મિનલ પર ડોક કરે છે.

ખાસ પાઇપલાઇન્સ (લોડિંગ આર્મ્સ) જહાજ સાથે જોડાયેલ છે.

LNG ને ખૂબ નિયંત્રિત રીતે ટાંકીઓમાં લોડ કરવામાં આવે છે.

સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન તાપમાન અને દબાણનું સતત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.

લોડિંગ પછી, જહાજ સીધા તેના ગંતવ્ય માર્ગ પર પ્રસ્થાન કરે છે.

આજે, LNG ને ખૂબ જ અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને સંગ્રહિત અને પરિવહન કરવામાં આવે છે. તેને -૧૬૨°C તાપમાને ખાસ ક્રાયોજેનિક ટાંકીઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે, જેમાં ગેસ બહાર નીકળતો અટકાવવા માટે જાડા ઇન્સ્યુલેશન સ્તરથી સજ્જ હોય ​​છે. આ ટાંકીઓ ડબલ-લેયર સ્ટીલની બનેલી હોય છે અને અત્યંત મજબૂત હોય છે. સતત તાપમાન જાળવવા માટે તે વેક્યુમ-ઇન્સ્યુલેટેડ હોય છે. ત્યારબાદ પાઇપલાઇન દ્વારા આ ટાંકીઓમાં એલએનજી સીધું ભરવામાં આવે છે. આ ટાંકીઓમાં બોઇલ-ઓફ ગેસનો થોડો જથ્થો બને છે, જે પછી સંકુચિત અથવા લિક્વિફાઇડ થાય છે. આ ટાંકીઓ પછી ટ્રક, ટ્રેન અથવા જહાજોમાં લોડ કરવામાં આવે છે.

આવા જહાજો પર લોડિંગ

LNG કેરિયર્સ ઘણી શ્રેણીઓમાં આવે છે, જેમાંથી સૌથી મોટા Q-Max અને Q-Flex વર્ગના જહાજો છે. ઉદાહરણ તરીકે, મોઝાહ વિશ્વના સૌથી મોટા એલએનજી જહાજોમાંનું એક છે. આ જહાજનું નામ કતારના તત્કાલીન અમીર શેખ હમદ બિન ખલીફા અલ થાનીની પત્ની શેખા મોઝા બિંત નાસેરના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. તે સેમસંગ હેવી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ દ્વારા ૨૦૦૮માં બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેની લંબાઈ આશરે ૩૪૫ મીટર છે અને તે એક સમયે આશરે 266,000 ઘન મીટર એલએનજી વહન કરી શકે છે. તેવી જ રીતે, Q-Flex જહાજોની ક્ષમતા 165,000 થી 216,000 ક્યુબિક મીટર છે, જે પરંપરાગત જહાજો કરતા નોંધપાત્ર રીતે મોટી છે.

કતારની સરકારી કંપની, નકીલાત, વિશ્વની સૌથી મોટી LNG શિપિંગ કંપનીઓમાંની એક છે. તે ડઝનબંધ LNG વાહક જહાજોની માલિકી ધરાવે છે અને તેની કુલ ક્ષમતા લાખો ક્યુબિક મીટર ગેસ છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, એક મોટું એલએનજી જહાજ લાખો ઘરોને સંપૂર્ણ રેફ્રિજરેશન પછી ઘણા દિવસો સુધી સપ્લાય કરવા માટે પૂરતો ગેસ વહન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે Q-Max જહાજના એલએનજીને ગેસમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે 160 મિલિયન ક્યુબિક મીટરથી વધુ ગેસની સમકક્ષ હોય છે.

LNG સ્ટોરેજ ટર્મિનલ વિશ્વભરમાં ઓફશોર બનાવવામાં આવે છે, જ્યાં મોટા ટાંકી લાખો ક્યુબિક મીટર ગેસ સંગ્રહિત કરી શકે છે. ફ્લોટિંગ સ્ટોરેજ યુનિટ્સ (FSRUs) નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે સમુદ્રમાં LNG ને સંગ્રહિત અને ફરીથી ગેસિફાય કરી શકે છે.

ભારતમાં LNG ઉત્પાદન મર્યાદિત છે કારણ કે દેશના કુદરતી ગેસ ભંડાર પ્રમાણમાં ઓછા છે, અને મોટાભાગનો ગેસ પાઇપલાઇન અથવા ઘરેલું ઉપયોગ માટે સીધો કાઢવામાં આવે છે. ભારતમાં એલએનજી ઉત્પન્ન કરવા માટે મોટા લિક્વિફેક્શન પ્લાન્ટનો અભાવ છે, તેથી અહીં ઉત્પાદન કરતાં રિ-ગેસિફિકેશન અને વિતરણ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા એલએનજી આયાતકારોમાંનો એક છે, જે તેની કુલ ગેસ જરૂરિયાતોના આશરે 45-50% આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરે છે.

વિશ્વમાં LNG ઉત્પાદન ફક્ત થોડા જ દેશોમાં થાય છે. કતાર વિશ્વનો સૌથી મોટો એલએનજી નિકાસકાર છે, જેની પાસે નોર્થ ફિલ્ડ ગેસનો સૌથી મોટો ભંડાર છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા, રશિયા અને મલેશિયા પણ મુખ્ય ઉત્પાદકો છે. આ દેશોમાં મોટા એલએનજી પ્લાન્ટ છે, જ્યાં કુદરતી ગેસનું લિક્વિફાઇડેશન થાય છે અને પછી તેને વિશ્વભરમાં મોકલવામાં આવે છે.

LNG ઉદ્યોગ વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપથી વિકસી રહ્યો છે કારણ કે તેને કોલસા અને તેલ કરતાં સ્વચ્છ બળતણ માનવામાં આવે છે. LNG નોંધપાત્ર રીતે વધુ ઊર્જા-કાર્યક્ષમ પણ છે, ખાસ કરીને એવા દેશો માટે જેમના પોતાના ગેસ ભંડારનો અભાવ છે. આ જ કારણ છે કે એલએનજી હવે માત્ર એક બળતણ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણ અને અર્થશાસ્ત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.