"સંચાર સાથી" એપ ઇન્સ્ટોલ કરવી, શું જાસૂસી કરી રહી છે એપ

Tech News: ભારતમાં સાયબર સુરક્ષા, મોબાઇલ ચોરી અને ઓનલાઈન છેતરપિંડી સતત વધી રહી છે, ત્યારે સરકાર દ્વારા સંચાર સાથી એપને પ્રોત્સાહિત કરવાનો નિર્ણય મોટી ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ દ્વારા કરોડો મોબાઇલ વપરાશકર્તાઓને SMS મોકલી, તેમને સંચાર સાથી એપ ઇન્સ્ટોલ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. વધુમાં, સરકારે હવે તમામ મોબાઇલ ઉત્પાદક કંપનીઓને સૂચના આપી છે કે તેઓ આગામી 90 દિવસમાં દરેક સ્માર્ટફોનમાં સંચાર સાથી એપ પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરી વેચે.

વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ પગલું નાગરિકોની ગોપનીયતામાં સીધી દખલ કરે છે અને તે “સરકારી જાસૂસી સાધન” સાબિત થઈ શકે છે. જ્યારે સરકારનું કહેવું છે કે આ એપ સાયબર ફ્રોડ રોકવા, ચોરાયેલા ફોન શોધવા અને જનતાને સુરક્ષા આપવા માટે જ બનાવવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 1: કોમ્યુનિકેશન કોલાબોરેટિવ એપ્લિકેશન શું છે અને તે શા માટે બનાવવામાં આવી છે?

સંચાર સાથી એપ ભારત સરકારના દૂરસંચાર વિભાગ દ્વારા મે 2023માં શરૂ કરાયેલા વેબ પોર્ટલ પર આધારિત છે. મોબાઇલ એપ જેવી કે તે 17 જાન્યુઆરી 2025થી એન્ડ્રોઇડ અને iOS પર ઉપલબ્ધ છે અને અત્યાર સુધી 1.14 કરોડથી વધારે ડાઉનલોડ થઈ ચૂક્યા છે.

આ એપનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સાયબર સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાનો છે. સંચાર સાથી પોર્ટલ દ્વારા અત્યાર સુધી 42 લાખથી વધુ ચોરાયેલા/ગુમ થયેલા મોબાઇલ ફોનને બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે અને 26 લાખથી વધુ ઉપકરણો મળી આવ્યા છે. એપ 23 ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે અને સીધા સેન્ટ્રલ ઇક્વિપમેન્ટ આઈડેન્ટિટી રજિસ્ટર (CEIR) ડેટાબેઝ સાથે જોડાયેલી છે, જેમાં ભારતમાં રજિસ્ટર્ડ દરેક મોબાઇલનો IMEI નંબર સમાવેલો છે.
આ રીતે, એપનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ મોબાઇલ ચોરી, નકલ કરાયેલા IMEI, છેતરપિંડી અને સાયબર ગુનાઓ રોકવામાં મદદ કરવો છે.

પ્રશ્ન 2: સરકાર દરેક મોબાઇલમાં આ એપ પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કેમ કરાવવા માંગે છે?

સરકારે આ એપને પ્રચારિત અને પ્રચલિત બનાવવા માટે બે મોટા પગલાં લીધાં

1. લાખો લોકોને SMS મોકલવા

પ્રચારાત્મક સંદેશો દ્વારા લોકોને એપ ડાઉનલોડ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવું.

2. દરેક ફોનમાં ફરજિયાત પ્રી-ઇન્સ્ટોલેશન

28 નવેમ્બરે સરકારે તમામ મોબાઇલ કંપનીઓને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ આગામી 90 દિવસમાં સંચાર સાથી એપ ફરજિયાતરૂપે દરેક સ્માર્ટફોનમાં ઇન્સ્ટોલ કરે અને 120 દિવસમાં અહેવાલ આપે.

સરકારનું કહેવું છે કે વધતા સાયબર ફ્રોડ, મોબાઇલ ચોરી અને ડિજિટલ ગુનાઓને ધ્યાને રાખીને આ પગલું જરૂરી બન્યું છે. માત્ર 2024માં સમગ્ર ભારતમાં 22.68 લાખ સાયબર ફ્રોડ કેસ નોંધાયા હતા. ઉપરાંત 9.42 લાખ સિમ કાર્ડ અને 2.63 લાખ IMEI સંબંધિત છેતરપિંડી અટકાવવામાં આવી છે.

ભારતમાં દર વર્ષે 50 લાખથી વધુ મોબાઈલ ચોરાય છે અથવા ગુમ થાય છે — એ પરિસ્થિતિમાં આ એપ અસરકારક સાધન બની શકે છે, એવું સરકારનું કહેવું છે.

પ્રશ્ન 3: એપ ફરજિયાત બનાવવાના વિરોધમાં કયા પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે?

વિપક્ષનાં નેતાઓએ આ નિર્ણયને ગંભીર રીતે પ્રશ્નિત કર્યો છે

પ્રિયંકા ગાંધી: લોકોને ગોપનીયતા પર મોટા હુમલા તરીકે ગણાવ્યું; તેને જાસૂસી એપ કહ્યું.

વેણુગોપાલ: ભાજપ પેગાસસ જેવી જ રીતે ફરી વ્યક્તિગત માહિતી એકઠી કરવા માંગે છે.

પ્રિયંકા ચતુર્વેદી: આ ‘બિગ બોસ જેવી દેખરેખ’ છે — મોબાઇલમાં ઘૂસણખોરી.

જ્હોન બ્રિટાસ: 120 કરોડ મોબાઇલમાં ફરજિયાત ઇન્સ્ટોલેશન ગોપનીયતાના હક્કનું ઉલ્લંઘન.

વિપક્ષનું મુખ્ય દાવો છે કે પ્રી-ઇન્સ્ટોલ એપને સાંદર્ભિક રીતે કાઢી ન શકાય, એટલે લોકો પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી.

પ્રશ્ન 4: શું સંચાર સાથી એપ જાસૂસી કરી શકે છે?

એપ લૉન્ચ વખતે માત્ર બે પરવાનગીઓ માગે છે

1. SMS મોકલવાની

2. Calls મેનેજ કરવાની (IMEI વેરિફિકેશન માટે)

તે કેમેરા, માઇક્રોફોન, ફોટા, લોકેશન કે ફાઇલો સુધી પહોંચતી નથી.

સાયબર નિષ્ણાત રક્ષિત ટંડન અનુસાર, એપ જાસૂસીના સાધન તરીકે કાર્ય કરી શકે તેમ નથી કારણ કે તે ડેટા એકત્રિત અથવા શેર કરતી નથી.

પરંતુ બીજી તરફ, ઈન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશનના અપાર ગુપ્તાનો મત છે કે કોઈપણ સરકારી એપ જો પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવે, તો તે ભવિષ્યમાં અપડેટ દ્વારા વધુ પરવાનગીઓ મેળવી શકે છે અને આ જ સાચું જોખમ છે.

ડિજિટલ નીતિ નિષ્ણાત નિખિલ પાહવા કહે છે કે આ લોકોને તેમના દૈનિક જીવનમાં સરકારના દેખરેખના દરવાજા ખોલી શકે છે અને આ ખરેખર ચિંતા જનક બાબત છે.

સંચાર સાથી એપ એક તરફ સાયબર સુરક્ષા અને મોબાઇલ ચોરી રોકવા માટે મહત્વપૂર્ણ ટૂલ છે, તો બીજી તરફ પ્રી-ઇન્સ્ટોલેશનનો ફરજિયાત આદેશ ગોપનીયતા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. સરકાર અને વિપક્ષ બંનેના દલીલો તર્કસભર છે.

પ્રશ્ન 5: શું તમારે સંચાર સાથી એપ ડાઉનલોડ કરવી જોઈએ?

ત્રણ પ્રકારના યુઝર ગ્રુપ હોય છે

જેમને સરકાર દ્વારા સંચાર સાથી એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે સંદેશ મોકલવામાં આવ્યો છે.

જેમણે પહેલાથી જ સંચાર સાથી એપ ડાઉનલોડ કરી છે.

જેમના નવા મોબાઇલ ફોનમાં સંચાર સાથી પહેલાથી ઇન્સ્ટોલ કરેલ હશે.

સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાત ડૉ. રક્ષિત ટંડનના મતે, “જો સંચાર સાથી એપ ખરેખર તમારા જીવનને સરળ બનાવે છે, તો તમે તેને ઇન્સ્ટોલ કરી શકો છો, કારણ કે તમારા સ્માર્ટફોનમાં પહેલાથી જ ડઝનબંધ એપ્સ છે જેમાં કેમેરા, માઇક્રોફોન અને ફાઇલો માટે પરવાનગીઓ છે. જો કે, જો તમે તમારી ગોપનીયતા પ્રત્યે ખૂબ સભાન છો, તો તેને ડાઉનલોડ કરવાનું ટાળો. જો તમે તેને ઇન્સ્ટોલ કરેલ હોય, તો તમે તેને દૂર કરી શકો છો.”

કેન્દ્રીય સંચાર મંત્રી જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયાએ મંગળવારે સ્પષ્ટતા કરી કે જો યુઝર્સ તેમના ફોનમાં સંચાર સાથી એપ ઇચ્છતા નથી, તો તેઓ તેને દૂર કરી શકે છે. તે વૈકલ્પિક છે. દરેકને એપ વિશે શિક્ષિત કરવાની અમારી ફરજ છે. તેને પોતાના ફોનમાં રાખવું કે નહીં તે યુઝરનો નિર્ણય છે.

નીતિન પાંડે કહે છે, “આ એપ્લિકેશન મદદરૂપ છે, પરંતુ તેને ફરજિયાત ન બનાવવી જોઈએ.”

પ્રશ્ન 6: શું સ્માર્ટફોન કંપનીઓ આ એપ્લિકેશનને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે?

હા, સ્માર્ટફોન ઉત્પાદકો સંચાર સાથી એપ્લિકેશનને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે.

એપલના ત્રણ સ્ત્રોતોને ટાંકીને, રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે એપલ સંચાર સાથી એપ્લિકેશનને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવા તૈયાર નથી કારણ કે તે તેની નીતિની વિરુદ્ધ છે.

વાસ્તવમાં, એપલ તેના સ્માર્ટફોન પર કોઈપણ તૃતીય-પક્ષ અથવા સરકારી એપ્લિકેશનને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરતું નથી. અગાઉ, એપલે ભારત સરકારની સ્પામ વિરોધી એપ્લિકેશનો (જેમ કે DND) ને નકારી કાઢી છે. આ વખતે, એપલ ફરીથી પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટનો ઉલ્લેખ કરીને કોર્ટનો સંપર્ક કરી શકે છે.

સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાત નીતિન પાંડે કહે છે કે સ્માર્ટફોન કંપનીઓ ગોપનીયતા, સુરક્ષા અથવા એપ્લિકેશન સંબંધિત કોઈપણ મુદ્દાને ટાંકીને આ એપ્લિકેશનને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે.