ચીનના પાપથી તપી રહી છે દુનિયા, ભારત-નેપાલ-બાંગ્લાદેશ સહિત બધા પરેશાન, પાતાળમાં કેમ મચી ઉથલ-પાથલ

New Delhi : ભારત સહિત એશિયાના ઘણા દેશોમાં ઉનાળાની શરૂઆત સમય પહેલા થઈ છે. તાપમાન કંઈક અંશે મે-જૂન જેવું અનુભવાઈ રહ્યું છે. પરિસ્થિતિ એવી છે કે ફેબ્રુઆરી અને માર્ચમાં જ એટલી ગરમી પડવા લાગી છે કે દરેક વ્યક્તિ પરેશાન છે. લોકો તો એમ પણ કહી રહ્યા છે કે જ્યારે અત્યારે આ સ્થિતિ છે, તો ભવિષ્યમાં શું થશે ? મે અને જૂનની ગરમી હજુ આવવાની બાકી છે. પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો કરવા માટે વિશ્વનો દરેક દેશ જવાબદાર છે, પરંતુ ચીન અને અમેરિકા સહિત કેટલાક દેશો એવા છે, જ્યાં તાપમાન ચરમસીમાએ છે. ચાલો જાણીએ ગરમીમાં વધારા પાછળની કહાની શુ છે.

ચીન-અમેરિકાનું ‘મહાપાપ’ સૌથી આગળ

પૃથ્વીને ખરેખર સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડવામાં અમેરિકા આગળ છે. પરંતુ છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ચીને પ્રદૂષણ ફેલાવવામાં પોતાની આગેવાની જાળવી રાખી છે. 2023-24માં ચીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને કાર્બન મોનોક્સાઇડ સહિત ઘણા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું સૌથી વધુ પ્રમાણ ઉત્સર્જિત કર્યું. ખાસ વાત એ છે કે વિશ્વમાં કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં એકલા ચીનનો હિસ્સો 30 % છે. આ પછી અમેરિકા અને ભારત આવે છે. ત્યારબાદ યુરોપિયન યુનિયન, રશિયા, જાપાન, બ્રાઝિલ અને અન્ય દેશોનો ક્રમ આવે છે. સૌથી વધુ ઝેરી હવા ફેલાવતા 20 દેશો વિશ્વના કુલ પ્રદૂષણના 83 % માટે જવાબદાર છે.

દુનિયા પેરિસ કરારનું ઉલ્લંઘન કેમ કરી રહી છે?

છેલ્લા 20 મહિનામાં વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન ઔદ્યોગિક યુગ પહેલાના સરેરાશ કરતા 1.5 ડિગ્રીથી વધુ ગરમ રહ્યું છે. આ મર્યાદા પેરિસ કરાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી હતી. એનો અર્થ એ છે કે આ મર્યાદાનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. વિશ્વમાં ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ દરમિયાન કોલસા અને પેટ્રોલિયમ જેવા અશ્મિભૂત ઈંધણના આડેધડ ઉપયોગને કારણે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન વધી રહ્યું છે અને પૃથ્વીના આકાશ પર ઝેરી ચાદર છવાઈ ગઈ, આના કારણે પૃથ્વીનું તાપમાન વધી રહ્યું છે. આના કારણે વિશ્વમાં ક્યાંક પૂર, ભૂસ્ખલન, ભૂકંપ, દુષ્કાળ અને ચક્રવાત જેવી કુદરતી આફતો આવી રહી છે.

દરેક મહિનો ગયા વર્ષનો રેકોર્ડ તોડી રહ્યો છે

કોપરનિકસ ક્લાઈમેટ ચેન્જ સર્વિસ અનુસાર 2024 વિશ્વનું સૌથી ગરમ વર્ષ હતું. આ પહેલું કેલેન્ડર વર્ષ હતું જેમાં વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન ઔદ્યોગિક યુગ પહેલાના સરેરાશ કરતા 1.5 ડિગ્રી વધારે હતું. ગયા વર્ષના સરેરાશ તાપમાને માત્ર રેકોર્ડ તોડ્યા જ નહીં, પરંતુ ગયા વર્ષના દરેક મહિનો પાછલા બધા વર્ષોના સમાન મહિના કરતાં વધુ ગરમ રહ્યો હતો. 2024 આટલું ગરમ રહેવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ માનવસર્જિત કારણોસર તાપમાનમાં વધારો છે. આ ઉપરાંત અલ નીનો જેવી મોસમી પ્રક્રિયાઓ પણ ગયા વર્ષ ગરમ રહેવાનું મુખ્ય કારણ રહી છે.

અમેરિકા જેવા દેશો જવાબદારીઓથી ભાગી રહ્યા છે

ચીન અને ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં વિકાસને કારણે કાર્બન ઉત્સર્જન સતત વધી રહ્યું છે. અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશોની આબોહવા પરિવર્તન અંગે વધુ જવાબદારીઓ છે. પરંતુ જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પહેલીવાર રાષ્ટ્રપતિ બન્યા, ત્યારે તેમણે પેરિસ કરારની જવાબદારીઓમાંથી અમેરિકાને બાકાત રાખ્યું. તેમણે બીજી વખત પણ આ જ વલણ અપનાવ્યું છે.

ભારત-પાકિસ્તાન, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશ મુશ્કેલીમાં

ઠંડી અને ગરમી જેવા હવામાનમાં અચાનક ફેરફાર થવા પાછળનું કારણ એક પછી એક આવતા પશ્ચિમી વિક્ષેપો છે. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ એ એક હવામાન પ્રણાલી છે જે ભારતીય ઉપખંડ તરફ આવે છે અને તેની સાથે બરફ અને વરસાદ લાવે છે. પશ્ચિમી વિક્ષેપ એ શિયાળાના ઓછા દબાણવાળા તોફાની વાદળો છે જે ભૂમધ્ય સમુદ્ર, કેસ્પિયન સમુદ્ર અને કાળા સમુદ્ર ઉપરથી ઉદ્ભવે છે અને પૂર્વ તરફ આગળ વધે છે અને હિમાલયમાં વરસાદ અને હિમવર્ષાનું કારણ બને છે. ભારતીય ઉપખંડમાં પશ્ચિમી વિક્ષેપ દક્ષિણ-પૂર્વ નેપાળ અને ઉત્તર બાંગ્લાદેશ સુધી વિસ્તરે છે.

ગામડાઓની સરખામણીએ શહેરોમાં અર્બન હિટની આઇલેન્ડ ઈફેક્ટ

શહેરોમાં રાત અને દિવસો વધુ ગરમ હોય છે. આને શહેરોમાં અર્બન હિટની આઇલેન્ડ ઈફેક્ટ કહેવામાં આવે છે. શહેરોમાં વૃક્ષો અને છોડ ઓછા છે અને સિમેન્ટ અને ડામર જેવી વસ્તુઓ વધુ છે. આ વસ્તુઓ દિવસ દરમિયાન ગરમી શોષી લે છે અને રાત્રે તેને છોડે છે. તેથી શહેરો આસપાસના વિસ્તારો કરતાં 22°F સુધી ગરમ હોઈ શકે છે. વધુમાં રાત્રે એર કન્ડીશનીંગ (AC) ચલાવવાથી શહેરમાં તાપમાનમાં વધુ વધારો થાય છે. ઉનાળાની ઋતુમાં આ શહેરી ગરમી ટાપુની અસર વધુ ખતરનાક બની શકે છે. કારણ કે આના કારણે લોકો રાત્રે ઠંડક મેળવી શકતા નથી. જેના કારણે તેમને શારીરિક અને માનસિક આરામ મળતો નથી.

ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઉત્સર્જન

આબોહવા મોડેલો દર્શાવે છે કે દિવસ અને રાત્રિના તાપમાનમાં વધારો થવાની સંભાવના છે. આવું થશે કારણ કે વાતાવરણમાં ગરમી ફસાવતા વાયુઓનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. ગરમ દિવસ અને ગરમ રાત્રિની ઘટનાઓની આવર્તન અને તીવ્રતા આગામી દાયકાઓમાં ઉત્સર્જન વિશે આપણે જે પસંદગીઓ કરીએ છીએ તેના પર આધાર રાખે છે. ભવિષ્યમાં થનારા તાપમાનને 1.5°C કે 2°C સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આપણે કેટલા અસરકારક છીએ તે પણ મહત્વનું છે. હકીકતમાં આપણે ચોખ્ખી-શૂન્ય વૈશ્વિક ઉત્સર્જન સુધી પહોંચીએ ત્યારથી થોડા વર્ષોમાં વૈશ્વિક તાપમાન વધતું બંધ થવાની અપેક્ષા છે. એટલે કે, આપણે જેટલા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઉત્સર્જિત કરીએ છીએ તેટલા જ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ શોષી લઈએ છીએ. આપણા ઉત્સર્જનને ઝડપથી અને તેજીથી ઘટાડવાથી આપણી રાતો આરામદાયક અને સલામત રહેશે.

વાતાવરણ પરિવર્તનથી તાપમાનમાં 5 ગણો વધારો

ક્લાઇમેટ સેન્ટ્રલનો ક્લાઇમેટ શિફ્ટ ઇન્ડેક્સ (CSI) આજના સૌથી વધુ અને સૌથી ઓછા તાપમાનની આગાહીઓ પર નજર રાખે છે. તે માપે છે કે હવામાન પરિવર્તનને કારણે તાપમાનમાં કેટલો વધારો કે ઘટાડો થવાની શક્યતા છે. જો CSI શૂન્ય હોય, તો તેનો અર્થ એ કે આબોહવા પરિવર્તનની કોઈ અસર નથી. હવામાન પરિવર્તન વિના તાપમાન એટલું જ રહેશે જેટલું તે હોત. 1 થી 5નો CSI એટલે કે આબોહવા પરિવર્તનને કારણે તાપમાન 1 થી 5 ગણું વધુ ગરમ થવાની શક્યતા છે.

દરિયાઈ જીવોનું મૃત્યુ, સમુદ્રમા એસિડિક

સમુદ્રની ઊંડાઈ સાથે તાપમાન ઘટે છે. દરિયાની સપાટીના તાપમાનની તુલનામાં 200 મીટરની ઊંડાઈએ દરિયાનું તાપમાન 4 °C (39 °F) છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (UNEP) ખાતે મીઠા પાણી અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ્સના વડા લેટિસિયા કાર્વાલ્હોના જણાવ્યા અનુસાર, દરિયાઈ ગરમીના મોજાની અસરો વૈવિધ્યસભર અને અત્યંત નુકસાનકારક છે. આપણે જાણીએ છીએ કે તાપમાનમાં અતિશય વધારો દરિયાઈ જીવોના મોટા પાયે મૃત્યુ તરફ દોરી શકે છે. મહાસાગરોનું એસિડિફિકેશન વધી શકે છે અને આપણા હવામાન પેટર્નને પ્રભાવિત કરતા પ્રવાહો ખોરવાઈ શકે છે.

દરિયાઈ મોજાઓની આવર્તન બમણી

મહાસાગરોના એસિડિફિકેશનથી લાખો ડોલરનું આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે અને વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા માટે ગંભીર ખતરો ઉભો થઈ શકે છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાઈમેટ ચેન્જ દ્વારા 2021ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 1982 અને 2016 વચ્ચે દરિયાઈ ગરમીના મોજાઓની આવર્તન બમણી થઈ ગઈ છે અને 1980ના દાયકાથી તે લાંબી અને વધુ તીવ્ર બની છે.