Health Tips :કહેવત છે કે નસોમાં લોહી વહેવું જોઈએ અને ઉકળવું જોઈએ, પરંતુ જો શરીરમાં લોહી જ ઓછું હોય તો નબળાઈ અને સુસ્તી આવવી સ્વાભાવિક છે. આજના સમયમાં ‘એનિમિયા’ (Anemia) એટલે કે લોહીની ઉણપ એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે.
ખાસ કરીને આપણા દેશમાં અડધાથી વધુ મહિલાઓ આ સમસ્યાથી પીડાય છે. લોહીની ઉણપ માત્ર સ્વાસ્થ્ય જ નહીં, પણ વ્યક્તિના સામાજિક અને કૌટુંબિક જીવનને પણ વેરવિખેર કરી નાખે છે. આજે આપણે આ સમસ્યાના મૂળ સુધી જઈશું અને તેના ઉપાયો વિશે વિગતવાર વાત કરીશું.
લોહી અને હિમોગ્લોબિન: શું તફાવત છે?
ઘણા લોકો માને છે કે શરીરમાં લોહી ઘટવું એટલે લોહીનું પ્રવાહી ઓછું થવું. પણ હકીકત અલગ છે. લોહીમાં RBC, WBC, પ્લેટલેટ્સ અને પ્લાઝ્મા હોય છે. તેમાં RBC (લાલ રક્તકણો) ની અંદર ‘હિમોગ્લોબિન’ નામનું પ્રોટીન હોય છે. આ પ્રોટીનનું કામ ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજન લઈને શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડવાનું છે. જ્યારે હિમોગ્લોબિન ઘટી જાય છે, ત્યારે શરીરને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી, જેને આપણે ‘એનિમિયા’ (Anemia)કહીએ છીએ.
શરીરમાં લોહી ઘટવાના મુખ્ય કારણો:
ભારતમાં 90% કેસમાં પોષણનો અભાવ જવાબદાર હોય છે.
1. આહાર: પૂરતા પ્રમાણમાં આર્યન, વિટામિન્સ અને પ્રોટીન ન લેવાથી.
2. કૃમિ: પેટમાં કરમિયા હોવાને કારણે પણ લોહી બનતું નથી (ખાસ કરીને બાળકોમાં).
3. વિટામિન્સની ઉણપ: વિટામિન B-12 અને ફોલિક એસિડની કમી.
4. બીમારીઓ: કિડની, લીવર કે કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓ.
5. રક્તસ્ત્રાવ: અકસ્માત કે ઈજામાં વધુ લોહી વહી જવું.
એનિમિયા (Anemia)ના લક્ષણો (તમને આ તકલીફ છે?):
થાક: થોડું કામ કરતા જ શ્વાસ ચઢી જવો કે થાકી જવું.
પીળાશ: ચહેરો, નખ અને હોઠ ફિક્કા પડી જવા. આંખોની અંદરની લાલાશ ઓછી થવી.
ધબકારા: સીડી ચડતી વખતે હૃદયના ધબકારા વધી જવા.
હાથ-પગ: સામાન્ય તાપમાનમાં પણ હાથ અને પગના તળિયા ઠંડા રહેવા.
વાળ અને નખ: વાળ પુષ્કળ ખરવા અને નખ ચમચી જેવા વળી જવા કે તૂટી જવા.
ચીડિયાપણું: કામમાં મન ન લાગવું અને સ્વભાવ ચીડિયો થઈ જવો.
મહિલાઓમાં આ સમસ્યા કેમ વધારે?
એક સરેરાશ સ્ત્રીને પુરુષો કરતાં વધુ આર્યનની જરૂર હોય છે.
માસિક ધર્મ: દર મહિને માસિક દરમિયાન સ્ત્રી શરીરમાંથી આશરે 80 થી 170 મિલી જેટલું લોહી ગુમાવે છે. 30 વર્ષ પછી આ પ્રમાણ વધી શકે છે.
પ્રેગ્નન્સી: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બાળકના વિકાસ માટે વધુ લોહીની જરૂર પડે છે.
સામાજિક જવાબદારી: ઘરકામ, બાળકોનો ઉછેર અને નોકરીની દોડધામમાં સ્ત્રીઓ પોતાના ખાવા-પીવા પર ધ્યાન આપતી નથી.
એનિમિયા (Anemia)ની કૌટુંબિક જીવન પર અસર:
જ્યારે સ્ત્રીના શરીરમાં હિમોગ્લોબિન ઓછું હોય, ત્યારે તેનામાં ઊર્જા રહેતી નથી. તે સવારે ઉઠતાની સાથે જ થાક અનુભવે છે. ઘણીવાર ગૃહિણીઓ રસોડામાં કામ કરતા કરતા કે ખુરશી પર બેઠા બેઠા સુઈ જાય છે. ઘરના લોકો તેને ‘આળસ’ સમજે છે અને મજાક ઉડાવે છે, પણ હકીકતમાં તે તેમનું શરીર આરામ માંગતું હોય છે. હોર્મોન્સના અસંતુલનને કારણે લગ્નજીવન અને સંબંધોમાં પણ તણાવ ઊભો થાય છે.
આયર્ન અને ખોરાક:રામબાણ ઈલાજ જો તમને એનિમિયા (Anemia)છે, તો દવાઓ પહેલા આ ખોરાક અજમાવો:
1. વિટામિન C અને લીંબુ: તમે ગમે તેટલું આયર્ન ખાઓ, પણ જો શરીરમાં વિટામિન C નહીં હોય તો તે પચશે નહીં. તેથી જમતી વખતે દાળ-શાકમાં લીંબુ નીચોવો અથવા રોજ એક સંતરું/આમળું ખાઓ.
2. લીલા શાકભાજી: અઠવાડિયામાં 4-5 વાર પાલક, મેથી કે સરસવની ભાજી ખાઓ.
3. બીટ અને ગાજર: આ બંનેને મિક્સ કરીને જ્યુસ બનાવીને પીવાથી હિમોગ્લોબિન રોકેટ ગતિએ વધે છે.
4. ગોળ અને ચણા: જો ડાયાબિટીસ ન હોય તો, રોજ મુઠ્ઠીભર શેકેલા ચણા અને ગોળ ખાઓ. આ સૌથી સસ્તો અને સારો ઈલાજ છે.
5. લોખંડની કડાઈ: શાકભાજી હંમેશા લોખંડની કડાઈમાં રાંધવાનો આગ્રહ રાખો.
6. બાજરી: ઘઉં કરતા બાજરીમાં આયર્ન વધુ હોય છે. અઠવાડિયામાં 3-4 વાર બાજરી ખાઓ.
ક્યારે ડોક્ટરની સલાહ લેવી?
(રિપોર્ટ અને સપ્લિમેન્ટ્સ) સૌથી પહેલા CBC રિપોર્ટ કરાવો.
જો હિમોગ્લોબિન 12 થી ઉપર છે: તો ચિંતા નથી, સારો ખોરાક લો.
જો 10 થી 12 ની વચ્ચે છે: તો આહાર સુધારો અને ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સીરપ લો.
જો 8 થી 10 ની વચ્ચે છે: તો ફરજીયાત આયર્નની ગોળીઓ લેવી પડશે.
જો 8 થી ઓછું છે: તો ઈન્જેક્શનની જરૂર પડી શકે છે.
આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિકોણ: આયુર્વેદમાં આને ‘પાંડુ રોગ’ કહે છે. પુનર્નવા મંડૂર અને નવાયસ લૌહ જેવી ઔષધિઓ આમાં ઉપયોગી થાય છે, પરંતુ તે નિષ્ણાત વૈદ્યની સલાહ પછી જ લેવી જોઈએ.
એનિમિયા (Anemia)એ કોઈ સામાન્ય થાક નથી. જો સમયસર ધ્યાન આપવામાં ન આવે તો તે ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને ઘરની લક્ષ્મી સમાન મહિલાઓએ પોતાના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું અનિવાર્ય છે. આજે જ તમારા ડાયટમાં ફેરફાર કરો અને તંદુરસ્ત રહો.
ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ માત્ર શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. કોઈપણ દવા કે ઉપચાર શરૂ કરતા પહેલા તમારા ડોક્ટરનો સંપર્ક અવશ્ય કરવો.
આ પણ વાંચો: જો તમારી ત્વચા પીળી થઈ ગઈ છે તો તમે પણ એનિમિયાથી પીડિત છો, આજથી જ આ વસ્તુઓ ખાવાનું શરૂ કરો
આ પણ વાંચો: પ્લેટલેટ્સ ઓછા થવાનું કારણ ફક્ત ડેન્ગ્યુ નથી: લક્ષણો, કારણો અને સારવાર જાણો
આ પણ વાંચો: ગોળ અને ચણા એનિમિયા મટાડવામાં અકસીર મદદગાર છે
