ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની મોસ્કો મુલાકાત અમેરિકામાં ગંભીર ચિંતાનું કારણ બની ગઈ છે. મોદીની મુલાકાત એ જ સમયે આવી જ્યારે યુએસ પ્રમુખ જો બિડેન યુક્રેન પર હુમલો કરવા બદલ રશિયાને અલગ કરવા માટે વોશિંગ્ટનમાં નાટોની 75મી વર્ષગાંઠનું આયોજન કરી રહ્યા હતા.
મોદીની મુલાકાતે રશિયન પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિનને એ બતાવવાની તક આપી કે પશ્ચિમની બહારના મોટાભાગના દેશો તેમને કેટલું મહત્ત્વ આપે છે અને રશિયા, ખાસ કરીને ભારત, વિશ્વના સૌથી મોટા લોકતંત્ર સાથે સંબંધો બાંધવા માંગે છે.
યુક્રેન પર ભારતનું વલણ
ફેબ્રુઆરી 2022 માં યુક્રેનમાં યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, ભારતે યુએસ અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો સાથે મજબૂત સંબંધો હોવા છતાં, તેના પરંપરાગત વ્યૂહાત્મક સાથી રશિયાને છોડી દેવાનો ઇનકાર કરીને રાજદ્વારી સંકટનો સામનો કર્યો છે.
જો કે, એવું લાગે છે કે ભારતીય વલણ હવે અમેરિકન સ્થાપનામાં શંકાસ્પદ લોકો દ્વારા તપાસ અને પ્રશ્નાર્થ હેઠળ આવ્યું છે.
આ શંકાને પ્રતિબિંબિત કરતા, ભારતમાં યુએસ એમ્બેસેડર એરિક ગારસેટીએ ટિપ્પણી કરી કે સંઘર્ષ દરમિયાન “વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા” માટે કોઈ જગ્યા નથી.
સુલિવાન, ડોભાલ વાતચીત
વધતા વિવાદ વચ્ચે, યુએસ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર જેક સુલિવને તેમના ભારતીય સમકક્ષ અજીત ડોભાલ સાથે 12 જુલાઈના રોજ ટેલિફોન પર વાત કરી હતી. એવું લાગે છે કે મોદીની મોસ્કો મુલાકાતના સમયે ભારતના વલણને લઈને બિડેન વહીવટીતંત્ર પરેશાન છે.
ભારતને વોશિંગ્ટનમાં નાટો સમિટ વિશે માહિતગાર થવાની અપેક્ષા હતી, જે યુએસ પ્રમુખ રશિયા સામે યુક્રેનને સમર્થન મજબૂત કરવા માટે હોસ્ટ કરી રહ્યા હતા.
મોદીની મોસ્કો મુલાકાત
શા માટે મોદીએ નાટો સમિટ સાથે અનુરૂપ રશિયાની મુલાકાતનું આયોજન કર્યું – 2019 પછીની તેમની પ્રથમ મુલાકાત?
નાટો સમિટના બે દિવસ પહેલા મોદી 8 અને 9 જુલાઈએ પુતિન સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક માટે રશિયામાં હતા.
બંને નેતાઓના ઉષ્માભર્યા આલિંગનમાં ફોટોગ્રાફ્સ લેવામાં આવ્યા હતા. મોદીએ પુતિન દ્વારા તેમના સન્માનમાં આયોજિત ડિનરમાં હાજરી આપી હતી અને ઘોડેસવારીનો શો પણ જોયો હતો.
ઝેલેન્સકી ગભરાઈ ગયો
આ મુલાકાત યુક્રેન પર રશિયાના મિસાઇલ હુમલા સાથે પણ જોડાયેલી હતી, જેમાં બાળકોની હોસ્પિટલ સહિત અનેક ઇમારતોને નુકસાન થયું હતું અને 44 લોકો માર્યા ગયા હતા.
યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડીમિર ઝેલેન્સકીએ કહ્યું કે “વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીના નેતાને આવા દિવસે મોસ્કોમાં વિશ્વના સૌથી લોહિયાળ ગુનેગારને આલિંગન કરતા જોવું એ શાંતિ પ્રયાસો માટે વિનાશક ફટકો છે.”
ભારતીય અધિકારીઓ દલીલ કરે છે કે ભારત તેના રાષ્ટ્રીય હિતોનું બલિદાન આપે અને યુક્રેનમાં યુદ્ધને પ્રાથમિકતા આપે તેવી અપેક્ષા રાખવી અવાસ્તવિક છે.
દ્વિપક્ષીય સંબંધો
મુલાકાત દરમિયાન, મોદી અને પુતિને 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને $66 બિલિયનથી વધારીને $100 બિલિયન કરવાની રીતો અને આર્ક્ટિક અને વ્લાદિવોસ્તોક અને ચેન્નાઈ વચ્ચે નવા શિપિંગ રૂટ પર ચર્ચા કરી.
મોદીએ રશિયાને તેમનો ‘એવર-ગ્રીન’ અને વિશ્વસનીય મિત્ર ગણાવ્યો હતો અને વેપાર અને મુસાફરી વધારવા માટે કાઝાન અને યેકાટેરિનબર્ગમાં બે નવા ભારતીય વાણિજ્ય દૂતાવાસ ખોલવાની જાહેરાત કરી હતી.
ભારતનો મુખ્ય શસ્ત્ર સપ્લાયર હોવા ઉપરાંત, રશિયા તેનું સૌથી મોટું તેલ સપ્લાયર પણ બન્યું છે. બંને દેશો પરમાણુ ઉર્જા, અવકાશ અને સંયુક્ત સૈન્ય ઉત્પાદન પર પણ સહયોગ કરે છે.
અમેરિકા નાખુશ
નોંધપાત્ર રીતે, મોદીની મોસ્કોની મુલાકાતને લઈને યુએસ વહીવટમાં નિરાશા હોવા છતાં, નાટો સમિટમાં ભારતની ટીકા કરવામાં આવી ન હતી, જોકે તેણે યુક્રેનમાં રશિયાના યુદ્ધના “નિર્ણાયક સમર્થક” તરીકે ચીનને વર્ણવ્યું હતું.
જૂનમાં, મોદી જી-7 આઉટરીચ સમિટ માટે ઇટાલી ગયા હતા અને ઝેલેન્સકીને મળ્યા હતા.
બંને નેતાઓએ ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અંગે વાત કરી હતી. મોદીએ યુદ્ધનો વહેલી તકે અંત લાવવા અને તમામ બાકી મુદ્દાઓને શાંતિપૂર્ણ વાટાઘાટો દ્વારા ઉકેલવા માટેના ભારતના વલણનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.
ચાઇના પરિબળ
નિષ્ણાતો કહે છે કે રશિયા પ્રત્યે ભારતનું વલણ એ હકીકત પરથી ઊભું છે કે અંતિમ વિશ્લેષણમાં, તે ચીન છે જેને યુએસ અસ્તિત્વ માટે ખતરો માને છે.
તેથી, રશિયા સાથેના સંબંધોને આગળ વધારવાના ભારતના નિર્ણય પર નિરાશા અને હતાશા હોવા છતાં, યુ.એસ. ભારતને અલગ કરવાનું પરવડી શકે તેમ નથી, કારણ કે આનાથી ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ઉભરતી પરિસ્થિતિમાં વધુ દબાણ વધશે, જ્યાં ચીનનો આક્રમક વધારો ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી કરી રહ્યો છે. .
ડોભાલની ખાતરી
ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે બંને NSA વચ્ચેની મંત્રણાએ બંને પક્ષોને “વહેંચાયેલા મૂલ્યો અને સમાન સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતો” પર આધારિત ભારત-યુએસ સંબંધોને આગળ વધારવા માટે સાથે મળીને કામ કરવાની મંજૂરી આપી.
તેઓ શાંતિ અને સુરક્ષા માટેના વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા અને અમારી વ્યાપક વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટે સામૂહિક રીતે કામ કરવાની જરૂરિયાત પર સંમત થયા હતા.
ભારતીય નિવેદન અનુસાર, ડોભાલ અને સુલિવને દ્વિપક્ષીય, પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાના વિવિધ મુદ્દાઓ અને ક્વાડ ફ્રેમવર્ક હેઠળ જુલાઈમાં અને આ વર્ષના અંતમાં યોજાનારી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો પર ચર્ચા કરી.
નાટો પરેશાન
ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા ક્વાડના સભ્યો છે. 2006 માં તેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી, જૂથને બેઇજિંગ દ્વારા શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે, જે તે માને છે કે તે ચીન વિરોધી છે.
નાટોની અંદર યુક્રેનને વધુ આધુનિક શસ્ત્રો મોકલવાની તીવ્ર ઈચ્છા છે, જેમાં યુ.એસ.ના F-16 ફાઈટર એરક્રાફ્ટનો સમાવેશ થાય છે, જેથી ઝેલેન્સકીને રશિયાના વધતા આક્રમણ સામે લડવામાં મદદ મળી શકે.
આ બે પરિબળો પર આધારિત છે: પ્રથમ, અનુભૂતિ કે રશિયા પશ્ચિમી મદદ હોવા છતાં યુદ્ધ જીતી રહ્યું છે અને રશિયન નિયંત્રણ હેઠળ યુક્રેનિયન પ્રદેશને પાછો મેળવવો અત્યંત મુશ્કેલ હશે.
યુએસ સપોર્ટમાં ઘટાડો
બીજું, યુ.એસ.માં યુક્રેન માટેનું સમર્થન અમેરિકન જનતામાં પહેલેથી જ ઘટી રહ્યું છે અને આગામી મહિનાઓમાં તે વધુ ઘટી શકે છે કારણ કે યુએસ પ્રમુખપદની ચૂંટણીની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
એવી માન્યતા વધી રહી છે કે જો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ રાષ્ટ્રપતિ બનશે તો ખંડને સુરક્ષા પૂરી પાડવાની અમેરિકાની પ્રતિબદ્ધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે. તેમના પ્રમુખપદ હેઠળ, રશિયન ખતરાનો સામનો કરવા માટે નાટોની ભૂમિકાની અસરકારકતા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવશે.
ટ્રમ્પની પ્રાથમિકતા
ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે તેમની પ્રાથમિકતા રશિયા સાથે વાતચીત કરીને યુક્રેન યુદ્ધનો અંત લાવવાની રહેશે.
તેના બદલે, તેમનું વ્યૂહાત્મક ધ્યાન ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્ર પર રહેશે અને આ ક્ષેત્રમાં ચીનના આક્રમક ઉદયનો સામનો કરશે.
આવી શક્યતા યુરોપને તેના ભવિષ્ય વિશે ચિંતિત કરી રહી છે. જે ભારત-અમેરિકાના સંબંધોમાં સર્જાયેલા તણાવને દૂર કરવાનું વચન આપી શકે છે, કારણ કે ભારતે રશિયા સાથેના સંબંધો પાછા ખેંચવાનો ઈન્કાર કરી દીધો છે.
આ પણ વાંચો:દુનિયામાં હજુ પણ કોરોના વાયરસનો ઓછાયો, વિશ્વમાં દર અઠવાડિયે 1700 લોકોના મોતનો WHOનો દાવો
આ પણ વાંચો:PM મોદીની રશિયા મુલાકાતથી અમેરિકા નારાજ, અમેરિકી રાજદૂતે કરી ટીકા
