એક તરફ મ્યાનમારમાં ભયાનક સ્તરે ગૃહયુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે સ્થિતિ એવી છે કે દેશના સૈન્ય સમર્થક રાષ્ટ્રપતિએ ચેતવણી આપી છે કે મ્યાનમારના ટુકડા થઈ શકે છે. મ્યાનમારની સેના અને બળવાખોરો વચ્ચેની આ લડાઈ હવે ભારતીય સરહદ પર થઈ રહી છે, જેના કારણે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં પણ તણાવ વધી ગયો છે તો બીજી તરફ મ્યાનમારના ખેડૂતોએ મોટા પાયે અફીણની ખેતી શરૂ કરી હતી. ખેતી દરમિયાન અફીણનું ઉત્પાદન એટલું બધું થયું કે તેણે તાલિબાન શાસિત અફઘાનિસ્તાનને પણ પાછળ છોડી દીધું. સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ ખુલાસો કર્યો છે કે મ્યાનમારે અફઘાનિસ્તાનને વિશ્વના સૌથી મોટા અફીણ ઉત્પાદક દેશ તરીકે પાછળ છોડી દીધું છે. વર્ષ 2022-23માં મ્યાનમારમાં 1080 મેટ્રિક ટન અફીણનું ઉત્પાદન થયું હતું.

એટલે હવે મ્યાનમાર વિશ્વનો સૌથી મોટો અફીણ ઉત્પાદક દેશ બની ગયો છે. એક તરફ મ્યાનમારમાં અફીણનું ઉત્પાદન વધ્યું છે તો બીજી તરફ તાલિબાનના શાસનમાં અફઘાનિસ્તાનમાં અફીણના ઉત્પાદન પર સખત પ્રતિબંધ છે.આપને જણાવી દઈએ કે હેરોઈનની મોટાભાગની દવાઓ અફીણમાંથી જ બનાવવામાં આવે છે.યુએનના રિપોર્ટ પર પ્રતિક્રિયા આપતા તાલિબાને કહ્યું કે અફીણની ખેતી પર પ્રતિબંધ લાદ્યાને બે વર્ષ થઈ ગયા છે. 80 ટકા અફીણ ઉત્પાદનનો દાવો સાચો નથી.તાલિબાનની કડકાઈ પછી, અફઘાનિસ્તાનમાં અફીણના ઉત્પાદનમાં  95 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. મ્યાનમાર, લાઓસ અને થાઈલેન્ડની સરહદે આવેલા વિસ્તારને ‘ગોલ્ડન ટ્રાયેન્ગલ’ કહેવામાં આવે છે. આ સમગ્ર વિસ્તાર લાંબા સમયથી ડ્રગ્સના ગેરકાયદે ઉત્પાદન અને દાણચોરી માટે જાણીતો છે.

તેમાં ખાસ કરીને મેથેમ્ફેટામાઈન અને અફીણનો પણ સમાવેશ થાય છે. મ્યાનમારના આ અફીણના વ્યવસાયનું કુલ ટર્નઓવર $1 બિલિયનથી વધીને $2.4 બિલિયન થઈ ગયું છે, જે દેશના કુલ GDPના 1.7 થી 4.1 ટકા સુધી છે. ગયા વર્ષે મ્યાનમારમાં 790 મેટ્રિક ટન અફીણનું ઉત્પાદન થયું હતું.2021માં મ્યાનમારમાં સેનાએ સત્તા સંભાળી તે પછી દેશની અર્થવ્યવસ્થા સંઘર્ષ અને અસ્થિરતા સાથે સંઘર્ષ કરી રહી છે. આ કારણોસર ઘણા ખેડૂતોને મોટા પાયે અફીણનું ઉત્પાદન કરવાની ફરજ પડી હતી. આ ઉપરાંત ખેડૂતોને તેમની ઉપજ વેચવા માટે બજારનો અભાવ અને ઝડપથી વધી રહેલી મોંઘવારીએ ખેડૂતોને અફીણ તરફ વધુ આકર્ષ્યા હતા. અફીણનું આ ઉત્પાદન 20 વર્ષમાં સૌથી વધુ છે. સ્થિતિ એ છે કે મ્યાનમારમાં સંપૂર્ણ સુવિધા સાથે અફીણની ખેતી કરવામાં આવી રહી છે.

મ્યાનમારના લોકો અફિણની ખેતી તરફ કેમ વળ્યાં ?

મ્યાનમારે  સ્વતંત્ર રાજ્યની સ્થાપના દરમિયાન તીવ્ર રાજકીય પરિસ્થિતિઓ જોઈ છે. મ્યાનમારમાં અસ્થિર રાજકીય પ્રણાલી અને લશ્કરી સરકાર, ટાટમાડો સાથેનો અસંતોષ તેમજ પ્રબળ વંશીય સમુદાય, બામર અને અન્ય વંશીય લઘુમતીઓ વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતો સંઘર્ષ મ્યાનમારની વર્તમાન પરિસ્થિતિ પાછળના કારણો છે.

રાજકીય વાતાવરણમાં આ અસ્થિરતાએ રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાને ચિંતાજનક ઘટાડાના દરે અસર કરી છે, તેની 40% વસ્તી ગરીબી રેખા નીચે જીવે છે (વિશ્વ બેંક 2022). 2022માં બહાર પાડવામાં આવેલા વર્લ્ડ બેંક મ્યાનમાર ઈકોનોમિક મોનિટરના અહેવાલ મુજબ મોટી વસ્તી ગરીબી રેખા નીચે આવી રહી છે, ઘરની આવક ઘટી રહી છે, જેના કારણે વસ્તીની ખરીદ શક્તિમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે, જેની સીધી અસર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર પડે છે. નાના ઉદ્યોગો જે ખીલે છે તેને ફટકો પડી રહ્યો છે.

આમ, મ્યાનમારની વસ્તીની સામાજિક જીવનશૈલીમાં તીવ્ર બગાડને કારણે વસ્તી ગેરકાયદેસર અર્થતંત્રોમાંથી આજીવિકા ઊભી કરવા તરફ દોરી ગઈ છે તેની ખેતી અન્ય રાજ્યો તેમજ મ્યાનમારના દૂરના વિસ્તારોમાં જેમ કે શાન અને કાચિનમાં થતી હોવાથી, આ દવાઓ માટેના સ્પષ્ટ સરળ બજારો ભારતના ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યો છે. આ વાતને સાબિત કરીને મણિપુર અને મિઝોરમમાં કેટલાય ટન મેથામ્ફેટામાઈન ઝડપાયા છે.

મ્યાનમારમાં બળવા પહેલાની સ્થિતિ

મ્યાનમારથી ભારતમાં દવાઓના ઉત્પાદન અને પ્રવાહમાં ચોક્કસ પેટર્ન છે. 2016 થી 2021 ના ​​મ્યાનમાર બળવા સુધી, એક વલણ ઉભરી રહ્યું છે અને આ વલણ ભારતમાં તેમજ જપ્તીની સંખ્યામાં નોંધાયેલા વપરાશમાં જોઈ શકાય છે. 2016-2020 ના સમયગાળા દરમિયાન, યુએનઓડીસીના અહેવાલ મુજબ અફીણનું ઉત્પાદન સ્થિર હોવા છતાં, મ્યાનમારના અફીણ સર્વેક્ષણ અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું છે કે અફીણનું ઉત્પાદન 25% ઘટ્યું છે.

પરંતુ આ ઘટાડાનો અર્થ એ નથી કે રાજ્યમાં ડ્રગના વપરાશમાં ઘટાડો થયો છે, બલ્કે કૃત્રિમ દવાઓના ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે, જેણે અફીણના વપરાશને અસર કરી છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, આસામે માદક દ્રવ્યોની હેરાફેરીનું ઉચ્ચતમ સ્તર નોંધ્યું હતું, જેમાં મોટાભાગની દવાઓ મ્યાનમારથી ગેરકાયદેસર રીતે સપ્લાય કરવામાં આવતી સિન્થેટિક દવાઓ હતી. આસામ અને ઉત્તરપૂર્વ ભારતના અન્ય ભાગોમાં સિન્થેટિક દવાઓનો ગેરકાયદેસર પ્રવાહ તેની ટોચ પર છે.

મ્યાનમાર અને ઉત્તર-પૂર્વના કોઈપણ રાજ્યમાં, ઉદાહરણ તરીકે, આસામમાં ડ્રગના ઉત્પાદનની સરખામણી કરતાં, તે ઓળખી શકાય છે કે જ્યારે પણ મ્યાનમારમાં અફીણ અથવા અન્ય દવાઓનું ઉત્પાદન વધ્યું, ત્યારે રાજ્યમાં જપ્તી પણ વધી. 2011-2013 દરમિયાન, જ્યારે મ્યાનમારમાં ડ્રગનું ઉત્પાદન વધુ હતું, ત્યારે આસામમાં ડ્રગની જપ્તી ટોચ પર હતી. 2014 પછી, આસામમાં 2015 સુધી જપ્તી માં ઘટાડો થયો હતો, જે મ્યાનમાર સરકાર દ્વારા અફીણની ખેતી પરના પ્રતિબંધના સંબંધમાં વાંચી શકાય છે.

મ્યાનમારમાં બળવા પછીની સ્થિતિ

2021 ના ​​બળવાએ મ્યાનમારની વસ્તીના સામાન્ય જીવનને સંપૂર્ણપણે બરબાદ કરી દીધું છે, પરિણામે વસ્તી ગેરકાયદે ડ્રગના વેપારનો આશરો લે છે. મ્યાનમારની ભૂગોળ આ સરળ હિલચાલને સરળ બનાવે છે અને પડોશી રાજ્યો તેના માટે બજારો બની જાય છે. તે માત્ર છિદ્રાળુ સરહદો જ નથી જે મ્યાનમારના ડ્રગ કાર્ટેલને ભારતના ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યો સાથે જોડવાનું સરળ બનાવે છે, પરંતુ સાંસ્કૃતિક ઓળખ પણ છે જે લોકોને સરહદોની પેલે પાર એકસાથે લાવે છે.

આ બદલામાં ભારતમાં કાર્યરત વિદ્રોહી જૂથો માટે સહાયક પરિબળ બની જાય છે. તખ્તાપલટ બાદ મ્યાનમારથી ભારતમાં ડ્રગ્સના પ્રવાહમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. દવાઓ, ખાસ કરીને સિન્થેટીક દવાઓની ઘણી જપ્તી કરવામાં આવી છે. મણિપુર અને મિઝોરમ ગાઢ જંગલો અને પહાડોને કારણે હિલચાલની સરળતાને કારણે વધુ જોખમોનો સામનો કરે છે. મ્યાનમારમાં સંઘર્ષ ચાલુ હોવાથી બંને રાજ્યોમાંથી મોટી માત્રામાં દવાઓ જપ્ત કરવામાં આવી છે. મિઝોરમમાં ગેરકાયદેસર રીતે રહેલ ચિનની વસ્તી ડ્રગ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે જે દાણચોરીને સરળ બનાવે છે. ચીન રાજ્યમાં અફીણના ઉત્પાદનમાં 14%નો વધારો ભારત માટે ચિંતાજનક છે કારણ કે તે ભારતની સરહદે છે (UNODC 2023).

એ નોંધવું પણ રસપ્રદ છે કે ચિન રાજ્ય ક્યારેય અગાઉના મ્યાનમાર અફીણ સર્વેક્ષણનો હોટસ્પોટ તરીકે ભાગ નહોતું, જે અહીં અફીણની ખેતી વધારવાના મહત્વને રેખાંકિત કરે છે (UNODC 2023). નીચે મ્યાનમાર-મણિપુર સરહદની એક આકૃતિ છે, જે અફીણની ખેતીની ટેકરી તરીકે ઉભરી રહી છે, જે ડ્રગના વેપારને સરળ બનાવે છે, અને મ્યાનમારના બળવાખોર જૂથોમાંના એક, ઝોમી રિવોલ્યુશનરી આર્મી (ZRA)નું ઘર છે. તેના કારણે ખતરો વધી ગયો છે.

ભારત પર શું અસર પડશે

પૂર્વમાં, ભારત તેની સરહદનો મોટો હિસ્સો મ્યાનમાર સાથે વહેંચે છે, જે અફીણના બીજા સૌથી મોટા ઉત્પાદક અને કૃત્રિમ દવાઓના ઉત્પાદન અને વિતરણ માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, મુખ્યત્વે મેથામ્ફેટામાઇન જેને ‘બરફ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારત અને મ્યાનમાર લગભગ 1600 કિમીની સરહદ ધરાવે છે જે ભારતના ચાર ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યો – મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ, મણિપુર અને અરુણાચલ પ્રદેશ  માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા બનાવે છે. ભારત મ્યાનમાર સાથે દરિયાઈ સરહદો પણ વહેંચે છે, તેથી મ્યાનમારને અસર કરતી કોઈપણ બાબતની અસર ભારતના પૂર્વોત્તર રાજ્યો પર પડશે, ખાસ કરીને ડ્રગ ઉત્પાદનના સંદર્ભમાં.

મ્યાનમારમાં અફીણ અને અન્ય દવાઓનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન શાન રાજ્ય અને કાચિન રાજ્યમાં થાય છે, જે સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારો પણ છે. ભારત મ્યાનમારના કાચિન રાજ્ય સાથે સરહદ વહેંચે છે, જે મ્યાનમારમાં ડ્રગ્સના સૌથી મોટા ઉત્પાદકોમાંનું એક છે. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચેની સરહદ છિદ્રાળુ છે જે મ્યાનમારથી ભારતમાં ડ્રગ્સના પ્રવાહને સક્ષમ બનાવે છે. ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો મ્યાનમારથી આવતા ડ્રગ્સથી ભરેલા છે જે ઉત્તર-પૂર્વના બળવાખોર જૂથો માટે નાણાકીય સ્ત્રોત તરીકે પણ કામ કરે છે. જમીન અને દરિયાઈ મોરચાનો ઉપયોગ ડ્રગ્સના વેપાર માટેના માર્ગ તરીકે થાય છે.

ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે કેવા પડકારો

મ્યાનમારથી ભારતમાં ડ્રગના પ્રવાહનો વિચાર ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે જેટલો મોટો ખતરો છે, તેટલો જ અન્ય સુરક્ષા માટે છે.. તે માનવ સુરક્ષા અને સામાજિક કલ્યાણને પડકારે છે. મોટાભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠિત ગુનાઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે અને જ્યારે ડ્રગ કાર્ટેલ એક જ વિસ્તારમાં કાર્યરત હોય ત્યારે તે એકસાથે થાય છે.ભારત અને ચીન વચ્ચે વધી રહેલા તણાવને જોતાં, ભારતના પડોશીઓ સાથે આ નેટવર્ક્સની કનેક્ટિવિટી ગંભીર ખતરો પેદા કરી શકે છે.

આ દવાઓ, બાહ્ય તત્વોથી અલગતાવાદી અને અલગતાવાદી ચળવળો સુધી પહોંચે છે, ભારતીય રાજ્યને નકારાત્મક રીતે ઉત્પ્રેરિત કરે છે. જે રાજ્યોને અડીને આવેલા રાજ્યોમાં અસ્થિર પરિસ્થિતિ જ્યાં સીમાપારથી ખતરો હોય છે તે લડવૈયાઓ માટે ફાયદાકારક બને છે. બળવાખોર જૂથો અને ડ્રગ હેરફેર વચ્ચેના જોડાણની જેમ, નાના હથિયારો અને હળવા શસ્ત્રોની હેરફેર  પણ ગેરકાયદે ડ્રગ અર્થતંત્રની કામગીરી સાથે જોડાયેલી છે. કેટલીકવાર, નાના શસ્ત્રો અને હળવા શસ્ત્રો ખરીદવા માટે બળવાખોરો અથવા આતંકવાદી જૂથો દ્વારા ડ્રગ્સનો ચલણ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આમ, દવાઓનો ગેરકાયદેસર પ્રવાહ અને નાના હથિયારો હંમેશા એકબીજા સાથે જોડાયેલા જોવામાં આવે છે. નાના શસ્ત્રો અને હળવા શસ્ત્રોનો પ્રસાર માત્ર સંઘર્ષની તીવ્રતામાં વધારો કરે છે અને આખરે તેને એક લાંબી સંઘર્ષ બનાવે છે. તેથી, ભારતમાં ડ્રગ્સના પ્રવાહનો અર્થ સંઘર્ષનું સંભવિત જોખમ હોઈ શકે છે. ડ્રગ નેટવર્ક શક્તિશાળી છે અને તેમની ડ્રગ હેરફેર સાથે સુસંગત હોય તેવી તમામ સંભવિત હેરફેરનું આયોજન કરે છે. માનવ તસ્કરી આવી જ એક સમસ્યા છે અને માદક દ્રવ્યોની વધતી જતી લત સાથે, બાળકો માટે છેતરવાનું સરળ બની જાય છે.