AI એ ફિંગરપ્રિન્ટ્સ વિશેની વર્ષો જૂની માન્યતા તોડી નાખી

Tech News :આપણે નાનપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ અને ક્રાઈમ થ્રિલર ફિલ્મોમાં જોતા આવ્યા છીએ કે “દરેક વ્યક્તિની ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અનોખી (Unique) હોય છે.” એટલું જ નહીં, ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન અત્યાર સુધી એમ માનતું હતું કે એક જ વ્યક્તિના હાથની અલગ-અલગ આંગળીઓની ફિંગરપ્રિન્ટ્સ વચ્ચે પણ કોઈ મેળ હોતો નથી. પરંતુ હવે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે AI (Artificial Intelligence) એ આ માન્યતાને એક ‘દંતકથા’ સાબિત કરી દીધી છે. કોલંબિયા અને બફેલો યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલા એક ગ્રાઉન્ડબ્રેકિંગ સંશોધનમાં સામે આવ્યું છે કે આપણી અલગ અલગ આંગળીઓની પ્રિન્ટ્સમાં પણ ઘણી સમાનતાઓ હોય છે.

60,000 ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અને AI નો કમાલ

‘સાયન્સ એડવાન્સિસ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા રિપોર્ટ મુજબ, સંશોધકોએ એક ખાસ પ્રકારનું ‘ડીપ લર્નિંગ મોડેલ’ તૈયાર કર્યું હતું. આ AI મોડેલને ટ્રેન કરવા માટે તેમણે અમેરિકાના પબ્લિક ડેટાબેઝમાંથી લગભગ 60,000 ફિંગરપ્રિન્ટ્સ નો ઉપયોગ કર્યો હતો. જ્યારે આ ડેટા AI ને આપવામાં આવ્યો, ત્યારે તેણે એવી પેટર્ન શોધી કાઢી જે અત્યાર સુધી માણસો કે જૂની કોમ્પ્યુટર સિસ્ટમ્સ જોઈ શકતી ન હતી.

જૂની પદ્ધતિ vs નવી AI પદ્ધતિ: શું ફરક છે?

આ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે એઆઈ એ આ ચમત્કાર કેવી રીતે કર્યો?

પરંપરાગત પદ્ધતિ (Minutiae): અત્યાર સુધી પોલીસ અને ફોરેન્સિક લેબ ફિંગરપ્રિન્ટ મેચ કરવા માટે ‘મિન્યુટિયા’ (Minutiae) પદ્ધતિ વાપરતા હતા. જેમાં ફિંગરપ્રિન્ટની રેખાઓ ક્યાં પૂરી થાય છે અને ક્યાં ફંટાય છે (બાયફર્કેશન), તેવા ઝીણા બિંદુઓ સરખાવવામાં આવતા હતા.
નવી AI પદ્ધતિ (Ridge Orientation): સંશોધકોએ બનાવેલી ‘ન્યુરલ નેટવર્ક’ સિસ્ટમે મિન્યુટિયા પર ધ્યાન આપવાને બદલે આંગળીની વચ્ચેના ભાગમાં રહેલા વળાંકો (Curvature) અને રેખાઓની દિશા (Ridge Orientation) પર ફોકસ કર્યું. AI એ જોયું કે એક જ વ્યક્તિની બીજી આંગળીમાં પણ આંગળીના મધ્ય ભાગની ડિઝાઈન ઘણી મળતી આવે છે.

ચોકસાઈ જોઈને વૈજ્ઞાનિકો પણ ચોંકી ગયા

આ સંશોધનના પરિણામો આશ્ચર્યજનક હતા:

જ્યારે AI એ નક્કી કરવાનું હતું કે બે અલગ અલગ ફિંગરપ્રિન્ટ્સ એક જ વ્યક્તિની છે કે નહીં, ત્યારે તેણે 77% ની ચોકસાઈ (Accuracy) સાથે સાચો જવાબ આપ્યો.
જ્યારે એક સાથે અનેક ફિંગરપ્રિન્ટ્સની જોડીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે આ ચોકસાઈ વધીને 99.99% સુધી પહોંચી ગઈ હતી. આનો અર્થ એ થયો કે એક આંગળીની પ્રિન્ટ પરથી બીજી આંગળીની પ્રિન્ટનું અનુમાન લગાવી શકાય છે.

ગુના શોધવામાં થશે મોટી ક્રાંતિ

આ સંશોધન પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓ માટે ગેમ ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.

કેસ સોલ્વિંગ: ઘણીવાર ગુનાના સ્થળેથી પોલીસને આરોપીની કોઈ એક આંગળીની છાપ મળે છે (દા.ત. અંગૂઠો), પણ પોલીસના રેકોર્ડમાં તે જ આરોપીની બીજી આંગળી (દા.ત. તર્જની) ની છાપ હોય છે. અત્યારની ટેકનોલોજી આ બંનેને મેચ નથી કરી શકતી, કારણ કે તે બંનેને અલગ ગણે છે.
શંકાસ્પદોની યાદી: આ નવી AI ટેકનોલોજીની મદદથી હવે આવી અલગ અલગ આંગળીઓને પણ લિંક કરી શકાશે. રિપોર્ટ દાવો કરે છે કે આનાથી શંકાસ્પદોની યાદીમાં 90% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે. એટલે કે જે કામમાં મહિનાઓ લાગતા હતા, તે હવે મિનિટોમાં થઈ જશે.

શું આ સિસ્ટમ દરેક માટે સુરક્ષિત છે? (પક્ષપાત મુક્ત)

કોઈ પણ AI સિસ્ટમમાં સૌથી મોટો ડર ‘બાયસ’ (પક્ષપાત) નો હોય છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોએ ખાતરી કરી છે કે આ સિસ્ટમ તમામ જાતિ (Race) અને લિંગ (Gender) ના લોકો પર એકસરખી રીતે કામ કરે છે. તેમણે વિવિધ વસ્તીના નમૂનાઓ પર ટેસ્ટિંગ કર્યું અને પરિણામો સચોટ આવ્યા હતા. જોકે, આ સિસ્ટમને પોલીસ સ્ટેશનમાં મુકતા પહેલા હજુ લાખો ડેટા પર ટેસ્ટિંગ કરવાની જરૂર છે.

આ સંશોધન સાબિત કરે છે કે AI માત્ર આપણું કામ સરળ નથી કરતું, પણ વિજ્ઞાનના સ્થાપિત નિયમોને પણ પડકારી શકે છે. ભવિષ્યમાં, ફિંગરપ્રિન્ટ સ્કેનિંગ વધુ સ્માર્ટ બનશે અને ગુનેગારોનું બચવું મુશ્કેલ બની જશે.