Prayagraj News : અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે શાળામાં હિજાબ (Hijab in Schools)પહેરવાની પરવાનગી માગતી સગીર વિદ્યાર્થીનીની અરજી ફગાવી દીધી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો શાળાએ તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે એકસમાન અને ભેદભાવમુક્ત ડ્રેસ કોડ નક્કી કર્યો હોય, તો તેનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
કોર્ટના મતે શાળાનો ગણવેશ માત્ર કપડાંનો નિયમ નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓમાં સમાનતા, શિસ્ત અને સંસ્થાકીય ઓળખ જાળવવાનું માધ્યમ પણ છે.
11મા ધોરણની વિદ્યાર્થીનીએ શું માગ્યું હતું?
પ્રયાગરાજની એક ખાનગી શાળામાં 11મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતી સગીર વિદ્યાર્થીનીએ તેની માતા મારફતે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી.
વિદ્યાર્થીનીનો દાવો હતો કે તે 6મા ધોરણથી 10મા ધોરણ સુધી શાળામાં હિજાબ (Hijab in Schools)પહેરીને અભ્યાસ કરતી હતી અને તે સમયગાળા દરમિયાન શાળા તરફથી કોઈ વાંધો લેવામાં આવ્યો ન હતો.
પરંતુ 11મા ધોરણમાં તેને હિજાબ પહેરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી. આ અંગે પરિવાર દ્વારા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારબાદ જિલ્લા શાળા નિરીક્ષક (DIOS) પાસેથી રિપોર્ટ મંગાવવામાં આવ્યો હતો.
શાળા તરફથી જણાવવામાં આવ્યું હતું કે સંસ્થામાં તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે એકસરખો ડ્રેસ કોડ છે અને કોઈ એક વિદ્યાર્થીને અલગ છૂટ આપવામાં આવે તો શાળાની વ્યવસ્થા તથા શિસ્ત પર અસર થઈ શકે છે.
હાઈકોર્ટે શું કહ્યું?
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ (Allahabad High Court)ની ડિવિઝન બેન્ચે જણાવ્યું કે શાળાનો ડ્રેસ કોડ જો તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે સમાન, યોગ્ય હેતુથી બનાવવામાં આવેલો અને ભેદભાવમુક્ત હોય, તો તેને નક્કી કરવાનો અધિકાર શાળા પ્રશાસન પાસે છે.
કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે ભૂતકાળમાં કોઈ વિદ્યાર્થીને હેડસ્કાર્ફ અથવા હિજાબ પહેરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હોય, તો તેના આધારે ભવિષ્યમાં તેને કાયમી અધિકાર તરીકે દાવો કરી શકાય નહીં.
અર્થાત્, અગાઉની છૂટછાટને શાળા પોતાની નીતિમાં ફેરફાર કરીને પાછી ખેંચી શકે છે.
હિજાબ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અંગે દલીલ
અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે હિજાબ ધાર્મિક માન્યતા સાથે જોડાયેલો છે. તેથી તેને હિજાબ પહેરવાથી રોકવાથી તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, ગોપનીયતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા જેવા મૂળભૂત અધિકારો અસરગ્રસ્ત થાય છે.
કોર્ટે જોકે આ દલીલ સ્વીકારી નહીં. કોર્ટે જણાવ્યું કે શાળા વિદ્યાર્થીની શ્રદ્ધા અથવા ધર્મ પર પ્રતિબંધ મૂકી રહી નથી, પરંતુ માત્ર સંસ્થાના નક્કી કરેલા ડ્રેસ કોડનું પાલન કરાવી રહી છે.
શું હિજાબ ઇસ્લામનો આવશ્યક ધાર્મિક ભાગ છે?
ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે અગાઉના વિવિધ હાઈકોર્ટના નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે હિજાબ ઇસ્લામની આવશ્યક ધાર્મિક પ્રથા છે તે અંગે અરજદાર તરફથી પૂરતા પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નથી.
કોર્ટે અગાઉના ન્યાયિક અભિપ્રાયોનો આધાર લેતાં જણાવ્યું કે હિજાબ ન પહેરવાથી વ્યક્તિ ઇસ્લામની આસ્થાથી બહાર થઈ જાય અથવા ધર્મ જોખમમાં આવે, તેવું સાબિત કરતું પૂરતું તથ્ય રેકોર્ડ પર નથી.
બંધારણની કલમ 25 શું કહે છે?
ભારતીય બંધારણની કલમ 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મને માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર આપે છે.
પરંતુ આ અધિકાર સંપૂર્ણ અથવા અમર્યાદિત નથી. જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્ય સહિત બંધારણમાં દર્શાવાયેલી મર્યાદાઓને આધીન રહીને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ થાય છે.
કલમ 19 અને કપડાંની પસંદગી
અરજદાર તરફથી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલી દલીલ પણ કરવામાં આવી હતી. સામાન્ય રીતે વ્યક્તિના વસ્ત્રો તેની ઓળખ અથવા અભિવ્યક્તિનો એક ભાગ હોઈ શકે છે.
પરંતુ મૂળભૂત અધિકારો પર કાયદેસર અને વાજબી નિયંત્રણો લાગુ થઈ શકે છે. આ જ સંદર્ભમાં શાળાના એકસમાન ડ્રેસ કોડ અને વ્યક્તિગત વસ્ત્રોની પસંદગી વચ્ચેના સંતુલનનો પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો.
હિજાબ વિવાદની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
ભારતમાં શાળાઓમાં હિજાબ (Hijab in Schools)અંગેનો મોટો વિવાદ જાન્યુઆરી 2022માં કર્ણાટકના ઉડુપીની સરકારી કોલેજથી ચર્ચામાં આવ્યો હતો.
કેટલીક મુસ્લિમ વિદ્યાર્થિનીઓએ વર્ગખંડમાં હિજાબ પહેરવાની પરવાનગી માગી હતી. બીજી તરફ, કોલેજ પ્રશાસને ડ્રેસ કોડનો હવાલો આપ્યો હતો.
આ મુદ્દો બાદમાં અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સુધી પહોંચ્યો અને વિરોધ-પ્રદર્શન પણ થયા.
કર્ણાટક હાઈકોર્ટના ચુકાદા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યો મામલો
15 માર્ચ 2022ના રોજ કર્ણાટક હાઈકોર્ટે હિજાબ સંબંધિત અરજીઓ ફગાવી હતી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના ડ્રેસ કોડ અંગે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી.
ત્યારબાદ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો.
13 ઓક્ટોબર 2022ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની બે જજોની બેન્ચે આ મુદ્દે અલગ-અલગ અભિપ્રાય આપ્યા હતા. જસ્ટિસ હેમંત ગુપ્તાએ કર્ણાટક હાઈકોર્ટના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું હતું, જ્યારે જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયાએ અલગ અભિપ્રાય આપ્યો હતો.
આથી મામલો અંતિમ રીતે ઉકેલાયો નહોતો અને આગળની ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો પ્રશ્ન રહ્યો.
કોર્ટનો મુખ્ય સંદેશ શું છે?
આ કેસમાં હાઈકોર્ટનો મુખ્ય ભાર ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (Religious Freedom)કરતાં શાળાના સમાન ડ્રેસ કોડ અને સંસ્થાકીય શિસ્ત પર રહ્યો.
કોર્ટનું તારણ હતું કે:
- શાળાનો ડ્રેસ કોડ તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે સમાન હોય તો તેનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
- અગાઉ મળેલી હિજાબ પહેરવાની છૂટ કાયમી અધિકાર બની જતી નથી.
- શાળા પ્રશાસનને પોતાની ડ્રેસ કોડ નીતિ નક્કી કરવાનો અધિકાર છે.
- ડ્રેસ કોડનો હેતુ ભેદભાવ કરવાનો ન હોય અને તે સમાન રીતે લાગુ પડે તો વ્યક્તિગત ડ્રેસ પસંદગી પર સંસ્થાકીય નિયમને પ્રાથમિકતા મળી શકે છે.
- શાળામાં ધાર્મિક માન્યતા રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો અને શાળાના ડ્રેસ કોડનું પાલન કરાવવું—બંને બાબતોને એકસરખી ગણાવી શકાય નહીં.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ (Allahabad High Court)નો આ નિર્ણય શાળાઓમાં ધાર્મિક વસ્ત્રો, ડ્રેસ કોડ અને મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચેના સંતુલન અંગેની ચર્ચાને ફરી તેજ કરી શકે છે.
ખાસ કરીને કલમ 19 (Article 19)ની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, કલમ 25ની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને શૈક્ષણિક સંસ્થાની શિસ્ત વચ્ચેનો કાનૂની સંબંધ આ પ્રકારના કેસોમાં મહત્વનો રહેશે.
