National News: Digital Arrest Scamને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયા (CJI) સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ જજોની બેન્ચે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓની જવાબદારીને લઈને મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. કોર્ટે કહ્યું કે જો બેંકની બેદરકારીના કારણે કોઈ વ્યક્તિ સાથે સાયબર છેતરપિંડી થાય છે, તો પીડિતને વળતર આપવાની વ્યવસ્થા પર વિચાર થવો જોઈએ.
કોર્ટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ને પણ સાયબર ફ્રોડના પીડિતોને વળતર આપવા માટેના નિયમો બનાવવાની શક્યતા પર વિચાર કરવા કહ્યું છે. સાથે જ વધુમાં વધુ શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનને સમયસર રોકવા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
Digital Arrest Scam પર સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટિપ્પણી
સુનાવણી દરમિયાન (CJI) સૂર્યકાંતે સવાલ કર્યો કે જ્યારે મોબાઇલ ફોન દ્વારા કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ થઈ જ શકતી નથી, તો લોકો ઠગોની વાત પર વિશ્વાસ કેમ કરે છે? તેમણે કહ્યું કે સતત જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યા હોવા છતાં લોકો આવા સાયબર ફ્રોડનો ભોગ બની રહ્યા છે.
કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે તાજેતરમાં એક મહિલાએ Digital Arrest Scam માં આશરે રૂ. 2.5 કરોડ ગુમાવ્યા હતા. આ મામલાની સુનાવણી CJI સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનની ત્રણ સભ્યોની બેન્ચ કરી રહી હતી.
મોબાઇલ પર કોઈની ધરપકડ કેવી રીતે થઈ શકે?
સુનાવણી દરમિયાન CJI સૂર્યકાંતે સવાલ કર્યો કે લોકો મોબાઇલ ફોન પર મળેલા કોલ અથવા વીડિયો કોલ દ્વારા પોતાની ધરપકડ થઈ શકે છે એવું કેવી રીતે માની લે છે? કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આવી છેતરપિંડીમાં ઠગો ઘણી વખત પોલીસ, તપાસ એજન્સી અથવા અન્ય સરકારી અધિકારી હોવાનો ઢોંગ કરીને લોકોને ડરાવે છે.
ઠગો કથિત ધરપકડ, કેસ અથવા તપાસનો ભય ઊભો કરીને પીડિતોને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે મજબૂર કરે છે. તેથી આવા કોલ કે વીડિયો કોલ આવે ત્યારે ગભરાઈને પૈસા મોકલવાને બદલે સંબંધિત અધિકારી અથવા પોલીસનો સત્તાવાર સંપર્ક કરવો જરૂરી છે.
શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન તાત્કાલિક રોકવાની જરૂર
સુપ્રીમ કોર્ટે બેંકોની ભૂમિકા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. કોર્ટે પૂછ્યું કે જો કોઈ ખાતામાંથી એવું ટ્રાન્ઝેક્શન થાય જે ખાતાધારકના અગાઉના વ્યવહારો કરતાં સંપૂર્ણપણે અલગ હોય, તો બેંક તેને તરત રોકીને તપાસ કેમ ન કરી શકે?
કોર્ટે કહ્યું કે છેતરપિંડી થયા બાદ માત્ર રિપોર્ટ તૈયાર કરવો પૂરતો નથી. જરૂરી છે કે શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનને શરૂઆતના તબક્કે જ ઓળખવામાં આવે અને સમયસર કાર્યવાહી કરવામાં આવે. આ રીતે લોકોની મહેનતની કમાણી સુરક્ષિત રાખી શકાય છે.
પૈસા મોકલતા પહેલાં ટ્રાન્ઝેક્શનની તપાસ જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનની માહિતી સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશન સુધી પહોંચવી જોઈએ. સાથે જ પૈસા ટ્રાન્સફર કરતા પહેલાં ટ્રાન્ઝેક્શનની વાસ્તવિકતા અંગે યોગ્ય ચકાસણી થવી જોઈએ.
કોર્ટનો ભાર એ વાત પર રહ્યો કે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓને અવગણવી ન જોઈએ. સમયસર તપાસ અને કાર્યવાહી થવાથી સાયબર ફ્રોડને અટકાવી શકાય છે અને પીડિતોને થનારા મોટા આર્થિક નુકસાનથી બચાવી શકાય છે.
બેંકની બેદરકારી હોય તો વળતર આપવું પડશે?
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે જો બેંકની બેદરકારીના કારણે કોઈ વ્યક્તિ સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ બને છે, તો બેંકને પીડિતને વળતર આપવા માટે જવાબદાર બનાવવાની શક્યતા પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.
કોર્ટે સંકેત આપ્યો કે જો બેંક જરૂરી સાવચેતી રાખવામાં નિષ્ફળ જાય અને તેના કારણે ગ્રાહકને આર્થિક નુકસાન થાય, તો નાણાકીય સંસ્થાની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે નિયમો જરૂરી બની શકે છે.
કેન્દ્ર સરકારે કહ્યું- મામલો RBIના દાયરામાં
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીએ જણાવ્યું કે બેંકોની જવાબદારી નક્કી કરવી અને આ અંગે જરૂરી નિયમો બનાવવાનો મુદ્દો RBIના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.
આ પછી સુપ્રીમ કોર્ટે RBI ને Digital Arrest Scam સહિત સાયબર છેતરપિંડીના પીડિતોને વળતર આપવા માટેની વ્યવસ્થા પર વિચાર કરવા કહ્યું. કોર્ટે ભાર મૂક્યો કે નાણાકીય સંસ્થાની બેદરકારીના કારણે નુકસાન સહન કરનારા લોકોને રાહત મળી શકે તેવા નિયમો હોવા જોઈએ.
RBIને વળતર અંગેના નિયમો પર વિચાર કરવા સૂચના
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે જો કોઈ નાણાકીય સંસ્થાની બેદરકારીને કારણે સાયબર ફ્રોડ થાય છે, તો પીડિતને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ માટે નિયમોમાં જોગવાઈ હોવી જોઈએ.
કોર્ટે RBI પાસેથી આગામી સુનાવણી દરમિયાન તમામ અધિકૃત નાણાકીય સંસ્થાઓની યાદી પણ માંગી છે. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું કે RBI KYC એટલે કે ‘Know Your Customer’ સંબંધિત નિયમોમાં ફેરફાર માટે પ્રસ્તાવિત સૂચનાઓ જાહેર કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
આ વર્ષે સાયબર ફ્રોડથી રૂ. 800 કરોડનું નુકસાન
સુનાવણી દરમિયાન CJI સૂર્યકાંતે જણાવ્યું કે આ વર્ષે સાયબર છેતરપિંડીના આવા કેસોને કારણે ભારતીય અર્થતંત્રને આશરે રૂ. 800 કરોડનું નુકસાન થયું છે.
Digital Arrest Scam માં ઠગો સામાન્ય રીતે પોલીસ, તપાસ એજન્સી અથવા સરકારી વિભાગના અધિકારી તરીકે ઓળખ આપીને લોકોને ડરાવે છે. ત્યારબાદ ધરપકડ અથવા કાયદાકીય કાર્યવાહીનો ભય બતાવીને તેમની પાસેથી મોટી રકમ પડાવી લેવામાં આવે છે.
નાગરિકોએ યાદ રાખવું જોઈએ કે માત્ર ફોન અથવા વીડિયો કોલ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ થઈ શકતી નથી. અજાણ્યા વ્યક્તિના દબાણમાં આવીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવાને બદલે સત્તાવાર પોલીસ અથવા સંબંધિત સરકારી એજન્સીનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
