Gujarat News: ગુજરાતમાં ચોમાસાની વિદાય નજીક છે, પરંતુ આ વખતે રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની ઘટ જોવા (Gujarat Rain Shortage) મળી છે. 30 સપ્ટેમ્બર સુધીના આંકડા પ્રમાણે રાજ્યમાં ચાર મહિનાના ચોમાસા દરમિયાન 810.32 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય વરસાદના આશરે 89.16 ટકા જેટલો છે. એટલે કે રાજ્યમાં સરેરાશ વરસાદની દૃષ્ટિએ લગભગ 10 ટકાની ઘટ રહી છે.

જોકે રાજ્યના તમામ વિસ્તારોની સ્થિતિ એકસરખી નથી. 34માંથી 11 જિલ્લાઓમાં વરસાદની ઘટ 20થી 59 ટકા વચ્ચે રહી છે, જ્યારે બે જિલ્લાઓમાં ઘટ 60થી 90 ટકા સુધી પહોંચી છે. દેવભૂમિ દ્વારકાના ભાણવડ, દ્વારકા અને ખંભાળિયા તાલુકામાં પણ સામાન્યની સરખામણીએ વરસાદ ઘણો ઓછો રહ્યો છે.

Gujarat Rain Shortage: ક્યાં થયો ઓછો અને ક્યાં વધુ વરસાદ?

વરસાદની સ્થિતિ જોઈએ (gujarat drought) તો કેટલાક જિલ્લાઓમાં સામાન્ય વરસાદ રહ્યો છે, જ્યારે દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે. પાટણ, મહેસાણા, ગાંધીનગર, અમદાવાદ, સુરેન્દ્રનગર, મોરબી, બોટાદ, આણંદ, મહીસાગર, પંચમહાલ, નર્મદા, તાપી, ડાંગ, અમરેલી અને ભાવનગરમાં વરસાદ સામાન્ય રહ્યો હોવાનું આંકડામાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

બીજી તરફ ખેડા, ભરૂચ, સુરત, નવસારી અને વલસાડમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે. 30 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં વલસાડમાં 39 ટકા, નવસારીમાં 29 ટકા, ખેડામાં 28 ટકા અને સુરતમાં 27 ટકા વધુ વરસાદ નોંધાયો છે.

ખેડૂતોની નજર જે ‘હાથિયા’ પર હતી, ત્યાં પણ નિરાશા

ચોમાસું (gujarat rainfall 2026) નબળું રહે ત્યારે ખેડૂતો માટે અંતિમ તબક્કાનો વરસાદ મહત્વનો બની જાય છે. લોકમાન્યતા મુજબ હસ્ત એટલે કે હાથિયા નક્ષત્ર દરમિયાન સારો વરસાદ થાય તો ખેતીને ફાયદો થઈ શકે છે. પરંતુ આ વખતે હાથિયા નક્ષત્ર દરમિયાન પણ ખેડૂતોને અપેક્ષા મુજબ વરસાદ મળ્યો નથી.

આ સ્થિતિને કારણે પહેલેથી જ વરસાદની રાહ જોઈ રહેલા (Gujarat Rain Shortage) ખેડૂતોની ચિંતા વધી છે. ચોમાસાના શરૂઆતના તબક્કામાં જ્યાં કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ પડ્યો હતો, ત્યાં રાજ્યના અન્ય વિસ્તારોમાં પૂરતો વરસાદ ન પડતાં ખેતી અને પાણી બંને બાબતે અસમાન સ્થિતિ ઊભી થઈ છે.

Gujarat Rain Shortage: ગુજરાતના ડેમોમાં પાણીની સ્થિતિ શું કહે છે?

રાજ્યમાં કુલ 206 ડેમ છે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે આ વર્ષે માત્ર 33 ડેમ (Gujarat Rain Shortage) સંપૂર્ણ ભરાયા છે, જ્યારે 2025માં 117 ડેમ છલોછલ ભરાયા હતા. એટલે ગયા વર્ષની સરખામણીએ આ વર્ષે અનેક જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ચિંતાનો વિષય બન્યું છે.

ગુજરાતના કુલ ડેમોમાંથી 141 ડેમ સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા છે. ઓછા વરસાદની અસર આ ડેમોની આવક પર પણ પડી છે. પરિણામે આગામી સમયમાં પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટે આયોજન વધુ મહત્વનું બની શકે છે.

નર્મદા ડેમે આપી મોટી રાહત

આ સમગ્ર સ્થિતિ વચ્ચે સરદાર સરોવર ડેમ ગુજરાત માટે (gujarat dam water level) રાહતરૂપ બન્યો છે. 30 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ ડેમનું જળસ્તર તેની મહત્તમ સપાટી 138.68 મીટર સુધી પહોંચ્યું હતું. 30 સપ્ટેમ્બર સુધી ડેમ લગભગ 99.69 ટકા ભરાયો હતો.

મધ્યપ્રદેશના કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં થયેલા વરસાદને કારણે નર્મદા ડેમમાં પાણીની આવક સારી રહી હતી. જેના કારણે ગુજરાતમાં ચાલુ વર્ષનો ઉનાળો પાણીની દૃષ્ટિએ સંભાળી શકાય તેવી સ્થિતિમાં રહેવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે આગામી ચોમાસું પણ નબળું રહે તો પાણીની સ્થિતિ ફરી મુશ્કેલ બની શકે છે.

શું ગુજરાતને દુષ્કાળગ્રસ્ત રાજ્ય કહી શકાય?

ઓછો વરસાદ અને ડેમોમાં પાણીની ઘટને કારણે ગુજરાતને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની ચર્ચા પણ શરૂ થઈ છે. જોકે દુષ્કાળ જાહેર કરવા માટે માત્ર વરસાદની ઘટ જ પૂરતી નથી. કેન્દ્ર સરકારના દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકા મુજબ વરસાદ, પાકનું વાવેતર, જમીનમાં ભેજ, નદીઓનું જળસ્તર, ડેમોમાં પાણી, ભૂગર્ભજળ અને ઉપગ્રહ આધારિત માહિતી સહિતના અનેક માપદંડો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

દુષ્કાળના મુખ્ય પ્રકારોમાં હવામાનશાસ્ત્રીય, પાણીશાસ્ત્રીય, કૃષિ અને સામાજિક-આર્થિક દુષ્કાળનો સમાવેશ થાય છે. કોઈ વિસ્તારમાં વરસાદ ઓછો પડ્યો હોય તો તેની સાથે ખેતી પર થયેલી અસર અને પાણીની ઉપલબ્ધતા પણ જોવામાં આવે છે.

14 જિલ્લાઓમાં ચિંતા કેમ વધી?

IIT ગાંધીનગરના રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ વિભાગના ડીન વિમલ મિશ્રાના જણાવ્યા મુજબ સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દક્ષિણ અને મધ્ય ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સ્થિતિ ચિંતાજનક રહી છે. દાહોદ, પંચમહાલ, છોટા ઉદેપુર, ભરૂચ, નર્મદા, તાપી, પૂર્વ વડોદરા અને પૂર્વ સુરત સહિતના વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ હોવાની તેમણે વાત કરી હતી.

ઉત્તર ગુજરાતના ગાંધીનગર, મહેસાણા, અરવલ્લી, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા અને પાટણ જેવા વિસ્તારોમાં પણ વરસાદની સ્થિતિની અસર જોવા મળી રહી હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે કચ્છ, મોરબી, ભાવનગર, બોટાદ, ગીર સોમનાથ, રાજકોટ અને સુરેન્દ્રનગર જેવા જિલ્લાઓમાં સ્થિતિ સામાન્ય હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.

હવે સૌથી મોટો સવાલ: આગામી ઉનાળો કેવો રહેશે?

ગુજરાતમાં નર્મદા ડેમ ભરેલો હોવાથી હાલ મોટી રાહત છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે પાણીની કોઈ સમસ્યા (gujarat water crisis) નહીં સર્જાય. ઉનાળામાં ખાસ કરીને ગામડાં અને ખેતી માટે પાણીની માંગ વધી શકે છે. વરસાદ ઓછો પડવાથી સ્થાનિક તળાવો, નદીઓ, ચેકડેમ અને ભૂગર્ભજળ પર પણ દબાણ વધવાની શક્યતા છે.

આવી સ્થિતિમાં પાણીનો બગાડ અટકાવવો મહત્વનો બની શકે છે. વાહન ધોવામાં પાણીનો બિનજરૂરી ઉપયોગ, હોળી જેવા તહેવારોમાં પાણીનો વધુ વપરાશ અને હોટેલ-રેસ્ટોરાંમાં પીવાનું પાણી વેડફાય નહીં તેનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી બની શકે છે.

અર્થાત્, આ વર્ષે ગુજરાત માટે નર્મદા ડેમે મોટી રાહત આપી છે, પરંતુ ઓછા વરસાદ અને અન્ય જળાશયોમાં રહેલી ઘટ આગામી ઉનાળાને લઈને સાવચેતીનો સંકેત આપી રહી છે. હવે આગામી ચોમાસું કેવું રહે છે તેના પર પણ ગુજરાતની પાણીની સ્થિતિ ઘણી હદ સુધી નિર્ભર રહેશે.

આ પણ વાંચો: દેશમાં 12.6% ઓછો વરસાદ, ઇતિહાસનું 13મું સૌથી કોરું ચોમાસું; ગુજરાત-પંજાબ સહિત 11 રાજ્યોમાં ઘટ, ખેડૂતોને ફટકો

આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં ચોમાસું ફરી સક્રિય, દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદની આગાહી

આ પણ વાંચો: ચોમાસું વિદાય તરફ, છતાં ગુજરાતમાં વરસાદની ઘટ; સપ્ટેમ્બર પર સૌની નજર