New Delhi News : મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર (Gyanesh Kumar)હાલ રાજકીય અને કાનૂની વિવાદના કેન્દ્રમાં છે. ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચના કેટલાક નિર્ણયો અંગે વિપક્ષ તથા અરજદારો દ્વારા ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. જ્ઞાનેશ કુમાર સામે એકપક્ષીય રીતે નિર્ણયો લેવાના આરોપોને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરવામાં આવી છે. આ અરજીની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે CEC સહિત અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને નોટિસ પાઠવી છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે જ્ઞાનેશ કુમારને તેમના પદ પરથી હટાવવા કે તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ (CEC Suspension)કરવાનો કોઈ વચગાળાનો આદેશ આપ્યો નથી.
CEC જ્ઞાનેશ કુમાર (Gyanesh Kumar) સામે વિવાદ કેમ?
અરજદારોનો દાવો છે કે ચૂંટણી પંચ (Election Commission)ના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો જરૂરી સામૂહિક પ્રક્રિયા વિના લેવામાં આવ્યા હતા. ખાસ કરીને જ્ઞાનેશ કુમાર પર 14 જેટલા નિર્ણયો એકપક્ષીય રીતે લેવાનો આરોપ મૂકાયો છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે આ નિર્ણયો બંધારણીય અને કાયદાકીય માળખા અનુસાર લેવાયા હતા કે નહીં તેની તપાસ થવી જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજીમાં ચૂંટણી પંચ (Election Commission)ના દસ્તાવેજોની તપાસ, વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT)ની રચના અને તપાસ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી CECને તેમની સત્તાનો ઉપયોગ કરતા રોકવાની માગ કરવામાં આવી છે. જોકે, કોર્ટે તાત્કાલિક સસ્પેન્શન આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે અને સમગ્ર મામલે કેન્દ્ર સરકાર તથા ચૂંટણી પંચ પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે.
શું સુપ્રીમ કોર્ટ CECને સસ્પેન્ડ કરી શકે?
આ વિવાદમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું સુપ્રીમ કોર્ટ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સીધા સસ્પેન્ડ અથવા પદ પરથી દૂર કરી શકે છે? બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ CECને હટાવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય સરકારી અધિકારી જેવી નથી.
બંધારણની કલમ 324(5) મુજબ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને જે રીતે અને જે આધારો પર દૂર કરવામાં આવે છે, તે જ પ્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરી શકાય છે. એટલે કે CECને હટાવવા (CEC Removal)માટે સંસદની મહાભિયોગ જેવી કડક પ્રક્રિયા જરૂરી બને છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો અને તેની કાયદેસરતાની સમીક્ષા કરી શકે છે. જો કોઈ નિર્ણય બંધારણ અથવા કાયદાની વિરુદ્ધ હોવાનું સાબિત થાય, તો કોર્ટ તેને રદ કરી શકે છે. પરંતુ CECને સીધા પદ પરથી દૂર (CEC Removal)કરવાની સત્તા કોર્ટ પાસે નથી.
ચૂંટણી પંચમાં નિર્ણય કેવી રીતે લેવાય છે?
ચૂંટણી પંચ (Election Commission)માત્ર CECનું વ્યક્તિગત કાર્યાલય નથી. બંધારણની કલમ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચને ચૂંટણીની દેખરેખ, નિર્દેશન અને નિયંત્રણની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. CEC કમિશનના અધ્યક્ષ હોય છે, પરંતુ અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની પણ સંસ્થાકીય ભૂમિકા હોય છે.
2023ના કાયદા હેઠળ પણ કમિશનને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી કામ કરવાની જોગવાઈ છે. જો CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે મતભેદ થાય અને સર્વસંમતિ ન બને, તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લઈ શકાય છે.
આ જ મુદ્દાને લઈને વર્તમાન અરજીમાં સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે શું કોઈ નિર્ણય CEC દ્વારા એકલા લઈ શકાય કે પછી તેમાં અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની સંસ્થાકીય ભાગીદારી જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે તાત્કાલિક સસ્પેન્શનની માગને અસામાન્ય ગણાવી હતી. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર મીડિયા રિપોર્ટ્સના આધારે કોઈ વ્યક્તિ સામે અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય નહીં. ચૂંટણી પંચ પાસેથી આરોપો અંગે સ્પષ્ટ જવાબ અને સંબંધિત દસ્તાવેજોની જરૂરિયાત રહેશે.
કોર્ટનું વલણ એ રહ્યું છે કે જો ચૂંટણી પંચનો કોઈ નિર્ણય કાયદા કે બંધારણની વિરુદ્ધ જણાશે તો તેની ન્યાયિક સમીક્ષા થઈ શકે છે. પરંતુ તપાસ ચાલી રહી હોય તે માત્ર કારણસર CECને તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરી દેવાની જોગવાઈ અલગ બાબત છે.
જૂના કેસથી પણ વધ્યો વિવાદ
આ દરમિયાન જ્ઞાનેશ કુમાર સાથે જોડાયેલા કેરળના આશરે બે દાયકા જૂના કેસને લઈને પણ તપાસની વાત સામે આવી છે. 2006માં તેઓ કેરળ PWDના સચિવ હતા. તે સમયગાળામાં રાજ્યના એક મોટા રોડ પ્રોજેક્ટને લઈને ગેરરીતિના આક્ષેપો થયા હતા. હવે આ મામલે કેરળના વિજિલન્સ અને એન્ટી કરપ્શન બ્યુરો દ્વારા તપાસની દિશામાં કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું સામે આવ્યું છે.
આ ઉપરાંત વર્તમાન ચૂંટણી વિવાદને લઈને તેમની સામે SIT તપાસ અને ચૂંટણી પંચના દસ્તાવેજોની તપાસની પણ માગ કરવામાં આવી છે.
CECને હટાવવું કેમ મુશ્કેલ છે?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું પદ બંધારણીય સુરક્ષા ધરાવે છે. ચૂંટણી પંચને સરકારથી સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવાની વ્યવસ્થા આપવામાં આવી છે. તેથી CECને માત્ર રાજકીય વિરોધ, આરોપો કે અરજીના આધારે તાત્કાલિક દૂર કરી શકાતા નથી.
હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો કાયદા અને બંધારણના માપદંડો સાથે સુસંગત છે કે નહીં. કોર્ટે નોટિસ પાઠવીને સંબંધિત પક્ષો પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. હવે આગામી સુનાવણીમાં મળતા જવાબો બાદ આ વિવાદમાં કોર્ટનું વલણ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
આ સમગ્ર મામલો માત્ર જ્ઞાનેશ કુમારના પદ સાથે જોડાયેલો નથી, પરંતુ ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા, સામૂહિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અને CECની સત્તાની મર્યાદા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
