Online fraud News: આ વર્ષે જુલાઈમાં ઓનલાઈન ગેમિંગમાં કરોડો રૂપિયા ગુમાવવાનો એક વિચિત્ર કિસ્સો સામે આવ્યો હતો. મર્ચન્ટ નેવી ઓફિસર રમણ ચૌહાણે બે વર્ષમાં 1.4 કરોડ રૂપિયા ગુમાવ્યા હતા. બાદમાં તેણે પોલીસ સ્ટેશન જઈને 50 લાખની ચોરીની ફરિયાદ નોંધાવી હતી. બાદમાં, જ્યારે પોલીસે તપાસ કરી, ત્યારે રમને ઓનલાઈન ગેમિંગમાં 1.4 કરોડ રૂપિયા ગુમાવ્યાની કબૂલાત કરી.

હિમાંશુ મિશ્રા નામની વ્યક્તિ સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ વાયરલ થઈ રહી છે. થોડા દિવસો પહેલા એક ન્યૂઝ ચેનલના કાર્યક્રમમાં હિમાંશુએ ઓનલાઈન ગેમિંગમાં 96 લાખ રૂપિયા ગુમાવ્યા હોવાનો દાવો કર્યો હતો. હિમાંશુએ દાવો કર્યો હતો કે 96 લાખ રૂપિયા ગુમાવ્યા બાદ તેના પરિવારના સભ્યોએ પણ તેની સાથે સંબંધો તોડી નાખ્યા હતા. ત્યારથી, હિમાંશુ બીજા ઘણા કાર્યક્રમોમાં જઈ રહ્યો છે અને તેની વાર્તા કહી રહ્યો છે.

હિમાંશુની વાર્તામાં કોઈ ખામી હોઈ શકે છે, પરંતુ હાલમાં જ ઉન્નાવ પોલીસના કોન્સ્ટેબલ સૂર્ય પ્રકાશનો એક વીડિયો પણ વાયરલ થઈ રહ્યો છે. સૂર્ય પ્રકાશે ઓનલાઈન ગેમિંગમાં 15 લાખ રૂપિયા ગુમાવ્યા હોવાનો દાવો કર્યો છે. તેણે એક વીડિયો જાહેર કર્યો છે અને અપીલ કરી છે કે જો એસપી સર તમામ પોલીસકર્મીઓ પાસેથી 500-500 રૂપિયા લે તો તેમને આત્મહત્યા કરવાની જરૂર નહીં પડે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં ઓનલાઈન ગેમિંગનો ક્રેઝ ઘણો વધ્યો છે. તેને ‘ફૅન્ટેસી સ્પોર્ટ્સ’ કહેવામાં આવે છે. ફૅન્ટેસી સ્પોર્ટ્સ ભારતમાં માત્ર 20 વર્ષ પહેલાં જ આવી હતી, પરંતુ જૂન 2016 પછી તેની તેજી શરૂ થઈ હતી. કાલ્પનિક રમતોમાં, વપરાશકર્તા તેની ટીમ બનાવે છે અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન અથવા વેબસાઇટ દ્વારા પોઈન્ટ કમાય છે. કમાણી પણ પોઈન્ટના આધારે થાય છે.

કાલ્પનિક રમતોના બે પ્રકારના મોડલ છે. પ્રથમ- ‘ફ્રી ટુ પ્લે’ એટલે કે રમવા માટે કોઈપણ પ્રકારની ફી ચૂકવવાની નથી. અને બીજું – ‘પે ટુ પ્લે’, જેમાં હરીફાઈ રમવા માટે એન્ટ્રી ફી અથવા પૈસા લેવામાં આવે છે.

ફેન્ટસી વર્લ્ડ

ફૅન્ટેસી સ્પોર્ટ્સ અમેરિકામાં 1952માં શરૂ થઈ હતી, પરંતુ ભારતમાં તેની શરૂઆત 2001માં ESPN-સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ દ્વારા મળીને કરવામાં આવી હતી. જો કે, તે 2003 માં બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.

2016માં જ્યારે ઈન્ટરનેટ સસ્તું થયું, ત્યારે કાલ્પનિક રમતોનું બજાર ઝડપથી વધ્યું. ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન ફૅન્ટેસી સ્પોર્ટ્સ (FIFS) અનુસાર, જૂન 2016 સુધીમાં ફૅન્ટેસી સ્પોર્ટ્સ રમતા લોકોની સંખ્યા 20 લાખ હતી. 2022 સુધીમાં તે વધીને 18 કરોડ થઈ જશે. કાલ્પનિક રમત રમતા લોકોની સંખ્યા 2027 સુધીમાં 50 કરોડ સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે.

ભારતમાં યુઝર્સની સંખ્યામાં ઝડપથી વધારો થવા પાછળ ઘણા કારણો છે. આપણા દેશમાં ઈન્ટરનેટ સસ્તું છે. સ્માર્ટફોન યુઝર્સ પણ 70 કરોડની આસપાસ છે. 2025 સુધીમાં દેશમાં 90 કરોડ સ્માર્ટફોન હશે. આ ઉપરાંત, કાલ્પનિક રમતો ઓફર કરતી એપ્લિકેશનો પણ ઘણી ભારતીય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે. આટલું જ નહીં, UPIને કારણે ઓનલાઈન પેમેન્ટ પણ ઘણું સરળ થઈ ગયું છે.

કાલ્પનિક રમતનું બજાર કેટલું મોટું છે?

ઓનલાઈન ગેમિંગની દુનિયામાં ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સ ઝડપથી ઉભરી રહી છે. હવે મોટાભાગના લોકો ગ્રાઉન્ડ કે સ્ટેડિયમ પર રમવાને બદલે તેમના ફોન પર કાલ્પનિક રમતો રમવાનું પસંદ કરે છે. કેટલાક આમાં સફળ થાય છે અને કેટલાક હિમાંશુ, રમણ અને સૂર્ય પ્રકાશ જેવા ઘણા પૈસા ગુમાવે છે.

નાણાં ગુમાવવાનું આટલું ઊંચું જોખમ હોવા છતાં, કાલ્પનિક રમતનું બજાર ફૂલીફાલી રહ્યું છે. એફઆઈએફએસના રિપોર્ટ અનુસાર, હાલમાં ભારતમાં ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સનું માર્કેટ 75 હજાર કરોડ રૂપિયાનું છે. આટલું જ નહીં, કાલ્પનિક સ્પોર્ટ્સ ઓપરેટર્સની આવક પણ અનેક ગણી વધી રહી છે. 2018-19માં તેમની આવક 924 કરોડ રૂપિયા હોવાનો અંદાજ છે. 2026-27 સુધીમાં 25,300 કરોડ રૂપિયાની આવક થવાની ધારણા છે.

આ ઉપરાંત, સરકારે 2018 અને 2022 ની વચ્ચે ફૅન્ટેસી સ્પોર્ટ્સ ઉદ્યોગમાંથી 4,500 કરોડ રૂપિયાનો ટેક્સ મેળવ્યો છે, જેમાંથી 2,800 કરોડ રૂપિયા GST હતા. એવો અંદાજ છે કે 2023 થી 2027 ની વચ્ચે સરકારને ઉદ્યોગો પાસેથી 26 હજાર કરોડ રૂપિયાનો ટેક્સ મળશે.

રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે સ્પોર્ટ્સ ઈકોનોમીમાં ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સનું યોગદાન રૂ. 3,100 કરોડ છે. તેનો અર્થ એ કે, ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સ સ્પોન્સરશિપ પર વાર્ષિક રૂ. 3,100 કરોડ ખર્ચે છે. 2026-27 સુધીમાં આ ખર્ચ વધીને રૂ. 6,500 કરોડ થવાની ધારણા છે.

FIFSનું કહેવું છે કે ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સ રમતા યુઝર્સ એક વર્ષમાં 4,200 કરોડ રૂપિયા જમા કરાવે છે. એટલે કે, દર મહિને એક યુઝર સરેરાશ 350 રૂપિયા ખર્ચે છે.

એક ટીમ બનાવો અને પૈસા કમાવો

આઈપીએલની શરૂઆત 2008માં થઈ હતી. માત્ર એક વર્ષ પછી હર્ષ જૈન અને ભાવિત શેઠે મળીને ડ્રીમ 11 લોન્ચ કર્યું. ડ્રીમ 11 માં, વપરાશકર્તાઓ તેમની પોતાની ક્રિકેટ ટીમ બનાવે છે અને ખેલાડીઓના પ્રદર્શનના આધારે પોઈન્ટ કમાય છે. વધુ પોઈન્ટ, વધુ પૈસા. આજે ડ્રીમ 11 કાલ્પનિક રમતોમાં સૌથી મોટી કંપની બની ગઈ છે. ડ્રીમ 11 ભારતના કાલ્પનિક સ્પોર્ટ્સ માર્કેટનો 90% હિસ્સો ધરાવે છે. 2022-23માં કંપનીની આવક રૂ. 6,385 કરોડ હતી. ક્રિકેટ એ સૌથી લોકપ્રિય કાલ્પનિક રમત છે. હવે યુઝર્સ મહિલા ક્રિકેટમાં પણ પોતાની ફેન્ટસી ટીમ બનાવી રહ્યા છે. કાલ્પનિક રમતો રમતા 40% વપરાશકર્તાઓની ઉંમર 25 થી 34 વર્ષની વચ્ચે છે. જ્યારે, 18 થી 24 વર્ષની વયના વપરાશકર્તાઓ 35% છે.

એવા 10% વપરાશકર્તાઓ છે જે અઠવાડિયામાં બે વાર કરતાં વધુ કાલ્પનિક રમતો રમે છે. તે જ સમયે, ત્યાં 30% છે જેઓ અઠવાડિયામાં એક કે બે વાર રમે છે.

શું કાલ્પનિક રમતો સટ્ટાબાજી અથવા જુગારથી અલગ છે?

કાલ્પનિક રમતોને સટ્ટાબાજી કે જુગાર ગણવામાં આવતી નથી. હાઈકોર્ટથી લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી કાલ્પનિક રમતને ‘કૌશલ્ય’ની રમત ગણવામાં આવી છે. સપ્ટેમ્બર 2022 માં, સુપ્રીમ કોર્ટે તેના નિર્ણયમાં કહ્યું હતું કે કાલ્પનિક રમત ‘કૌશલ્ય’ની રમત છે, ‘ચાન્સ’ની નહીં. જો કે આમાં ‘ચાન્સ’ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, પણ ખેલાડી પોતાની ‘કૌશલ્ય’નો ઉપયોગ વ્યૂહરચના બનાવવા માટે કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પંજાબ-હરિયાણા હાઈકોર્ટના નિર્ણયને યથાવત રાખતા આ નિર્ણય આપ્યો હતો.

ઑક્ટોબર 2021માં કર્ણાટક હાઈકોર્ટે ફૅન્ટેસી ગેમિંગ ઍપ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. જોકે, આ પ્રતિબંધ પણ ફેબ્રુઆરી 2022માં હટાવી દેવામાં આવ્યો હતો. ઓક્ટોબર 2022માં તમિલનાડુ હાઈકોર્ટે પણ તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તમિલનાડુ હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે, આ એપ્સે લોકોને જુગારમાં ફસાવીને ઘણા પરિવારોને બરબાદ કર્યા છે. આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, આસામ, ઓડિશા, સિક્કિમ અને નાગાલેન્ડમાં પણ ફેન્ટસી સ્પોર્ટ્સ એપ્સ પર પ્રતિબંધ છે.

ભારતમાં સટ્ટાબાજી પર શું કાયદો છે?

1867ના જાહેર જુગાર અધિનિયમ મુજબ, સટ્ટાબાજી અને જુગાર એ ગુનાઓ છે. જો કે, આ રાજ્યના વિષયો છે. જો રાજ્ય સરકારો ઈચ્છે તો આ અંગે કાયદો બનાવી શકે છે. ગોવા સહિતના કેટલાક રાજ્યોમાં, સટ્ટાબાજી અને જુગારને લગતી કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ કાયદેસર છે. 1966માં સર્વોચ્ચ અદાલતે હોર્સ રેસિંગ અને રમીમાં સટ્ટાબાજીને માન્યતા આપતાં કહ્યું હતું કે આ તકની રમત નથી, પરંતુ તેના માટે હોશિયારી અને કૌશલ્યની જરૂર છે.

ભારતમાં ક્રિકેટમાં સટ્ટો રમવો પણ ગેરકાયદેસર છે. જો કે તેને કાયદાકીય માન્યતા આપવાની પણ માંગ ઉઠી છે. એક અંદાજ મુજબ ભારતમાં દરેક ક્રિકેટ મેચ પર લગભગ 1,400 કરોડ રૂપિયાનો સટ્ટો લેવામાં આવે છે. લોઢા સમિતિ અને કાયદા પંચે પોતાના રિપોર્ટમાં ક્રિકેટમાં સટ્ટાબાજીને કાનૂની માન્યતા આપવાની ભલામણ કરી હતી.

લોઢા સમિતિએ સૂચવ્યું હતું કે ઇંગ્લેન્ડ, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને યુરોપના કેટલાક દેશોમાં સટ્ટાબાજી કાયદેસર છે. જો ભારતમાં પણ સટ્ટાબાજીને કાયદેસર કરવામાં આવે તો સરકારને વાર્ષિક આશરે 20 હજાર કરોડ રૂપિયાની આવક થઈ શકે છે.

આ પણ વાંચો: ડેટિંગ એપ લવ, સેક્સ, fraud અને દગો, ગાઝિયાબાદની મહિલા થઈ એપની શિકાર

આ પણ વાંચો: ‘યુવકે મંગાવ્યા અન્ડરવેર અને નીકળી લેડીઝ પેન્ટી’ ઓનલાઈન શોપિંગમાં થઈ છેતરપિંડી

આ પણ વાંચો: છેતરપિંડી કરનારાઓએ IRCTCની બનાવી ફેક એપ, રેલવેએ ટ્વિટ કરી કર્યું એલર્ટ જાહેર