National News : ભારતીય વાયુસેનાની તાકાત વધારવા માટે 114 રાફેલ લડાકુ વિમાનો ખરીદવાની યોજના (Rafale Deal)પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. આ સંભવિત સોદાની કિંમત અંદાજે 35થી 40 અબજ ડૉલર એટલે કે આશરે ₹3.30 લાખ કરોડ હોવાનું જણાવાઈ રહ્યું છે. જોકે, આટલી મોટી રકમ ખર્ચ્યા બાદ પણ ભારતને રાફેલ વિમાનની સંપૂર્ણ ટેક્નોલોજી અને સોફ્ટવેર પર નિયંત્રણ મળશે કે નહીં તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને એન્જિન, સોર્સ કોડ અને સંવેદનશીલ ટેક્નોલોજીના મુદ્દે ફ્રાન્સની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
1. Rafale Dealમાં ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરનો મોટો સવાલ
Rafale Fighter Jet ભારત માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ લડાકુ વિમાન છે. ભારત ફ્રાન્સ પાસેથી વધુ 114 વિમાનો ખરીદવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ સોદામાં ભારતમાં જ વિમાનોનું ઉત્પાદન અને સ્થાનિક કંપનીઓની ભાગીદારી મહત્ત્વનો ભાગ બની શકે છે.
જોકે, ભારતમાં ઉત્પાદન થવાનો અર્થ એ નથી કે વિમાનની સંપૂર્ણ ડિઝાઇન, એન્જિન અને સંવેદનશીલ સોફ્ટવેરની ટેક્નોલોજી પણ ભારતને મળી જશે. લડાકુ વિમાનોમાં મિશન સિસ્ટમ, રડાર, એન્જિન અને સોફ્ટવેર જેવી ટેક્નોલોજી અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે. આ ક્ષેત્રોમાં ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરની (Rafale Technology Transfer) શરતો બંને દેશો વચ્ચેના કરાર પર નિર્ભર રહેશે.
2. ટાટાના પ્લાન્ટમાં બનશે રાફેલનું મુખ્ય માળખું
ભારત માટે એક સકારાત્મક બાબત એ છે કે રાફેલના કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ માળખાકીય ભાગોનું ઉત્પાદન દેશમાં થવાનું છે. ફ્રાન્સની કંપની ડસોલ્ટ એવિએશન અને ટાટા એડવાન્સ્ડ સિસ્ટમ્સ વચ્ચે આ માટે કરાર કરવામાં આવ્યો છે.
આ સમજૂતી હેઠળ હૈદરાબાદમાં ખાસ ઉત્પાદન પ્લાન્ટ તૈયાર કરવામાં આવશે. અહીં વિમાનનો સેન્ટ્રલ ફ્યુઝલેજ, આગળનો ભાગ, પાછળનો ભાગ અને સાઇડ પેનલ્સ સહિતના માળખાકીય હિસ્સાઓ તૈયાર થશે.
કંપનીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે, નાણાકીય વર્ષ 2028થી ઉત્પાદન શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. આ પ્લાન્ટમાં દર મહિને બે સંપૂર્ણ ફ્યુઝલેજ તૈયાર કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવાનું આયોજન છે. આ ઉત્પાદન ભારત ઉપરાંત વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
3. સોર્સ કોડ અને એન્જિન પર કોનું નિયંત્રણ?
Rafale Technology Transfer અંગે સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો વિમાનના સોર્સ કોડ અને એન્જિનની ટેક્નોલોજીનો છે. રાફેલમાં ઉપયોગમાં લેવાતા M88 એન્જિનનું ઉત્પાદન ફ્રાન્સની સફ્રાં કંપની કરે છે. એન્જિનની મુખ્ય ટેક્નોલોજી અને તેની ડિઝાઇન પર કંપનીની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
સોર્સ કોડની મદદથી વિમાનની વિવિધ લડાકુ પ્રણાલીઓ અને સોફ્ટવેરને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. ભારતને પોતાની મિસાઇલો અને સ્વદેશી હથિયારો રાફેલ સાથે જોડવાની જરૂરિયાત છે. જોકે, તેના માટે સંપૂર્ણ સોર્સ કોડ મેળવવો અનિવાર્ય નથી. આ પ્રકારની સુવિધાઓ અને અધિકારો કરારની શરતો પ્રમાણે નક્કી થાય છે.આથી ભારતને કોઈ ટેક્નોલોજી નહીં મળે અથવા વિમાન પર સંપૂર્ણપણે ફ્રાન્સનું જ નિયંત્રણ રહેશે એવો સીધો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
4. AMCA પ્રોજેક્ટમાં ભારતનું આત્મનિર્ભર બનવાનું લક્ષ્ય
બીજી તરફ ભારત પાંચમી પેઢીના સ્વદેશી લડાકુ વિમાન પ્રોજેક્ટ AMCA (Advanced Medium Combat Aircraft) પર (AMCA Project)પણ કામ કરી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દેશની પોતાની અદ્યતન લડાકુ વિમાન ટેક્નોલોજી વિકસાવવાનો છે.
આ પ્રોજેક્ટમાં એન્જિન ટેક્નોલોજી, ડિઝાઇન, સંશોધન અને બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPR) જેવા મુદ્દા ભારત માટે મહત્ત્વના છે. વિદેશી કંપનીઓ સાથે સહયોગ કરીને પણ ટેક્નોલોજીનું જ્ઞાન અને ઉત્પાદન ક્ષમતા દેશમાં વિકસાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
એક તરફ રાફેલ જેવા વિદેશી વિમાનોની ખરીદીથી વાયુસેનાની (Indian Air Force)તાકાત વધશે, તો બીજી તરફ AMCA જેવા પ્રોજેક્ટ ભારતને લાંબા ગાળે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
