Mango Story: ‘કેરી એવી જ રસદાર નથી. તેને ફળોનો રાજા કહેવામાં આવે છે. તેને ખાઓ અને તેના ગુણો જાણો, આરામ એક ભ્રમણા છે કેરીમાં ચોક્કસ કંઈક વિશેષ છે. તેથી જ રાજા હોવા છતાં ગરીબ બની જાય છે. દરેકને નજીવી કિંમતે તેમનો હિસ્સો મળે છે. આવી જ કેરી ભારત અને પાકિસ્તાનમાં પણ આવી હતી. જેના પર કાશ્મીર અને સિંધુ નદીના પાણીની જેમ ચર્ચા ચાલી હતી. આ વિવાદનો પાયો ત્યારે નાખવામાં આવ્યો જ્યારે 80ના દાયકામાં પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ જનરલ ઝિયા ઉલ હકે ભારતના તત્કાલિન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીને (Former PM Indira Gandhi) કેરીઓ ભેટમાં આપી હતી. અહીંથી બંને દેશો વચ્ચે નવો વિવાદ શરૂ થયો. કારણ કેરીની એક ખાસ પ્રજાતિ હતી. જેના પર પાકિસ્તાન વર્ષોથી દાવો કરી રહ્યું છે. જ્યારે પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશનું એક ગામ તેને પોતાની ધરોહર ગણાવે છે.

રતૌલ (Ratatouille ) દિલ્હીથી લગભગ 20 કિલોમીટર દૂર બાગપત જિલ્લાનું એક નાનું ગામ છે. આશરે 35 હજારની વસ્તી ધરાવતું આ ગામ કેરીની ખાસ જાત માટે પ્રખ્યાત છે. કેરીનું નામ ગામ પરથી જ પડ્યું છે. કેરીની સિઝન દરમિયાન, ખેતી કરતા ખેડૂતોથી માંડીને કમિશન એજન્ટો અને બજારોમાં વિક્રેતાઓ સુધીના હજારો લોકો આ કેરી દ્વારા તેમના ઘરનું ગુજરાન ચલાવે છે.

રતૌલ કેરીને લઈને ભારત અને પાકિસ્તાન (India and Pakistan) વચ્ચે વર્ષોથી તકરાર ચાલી રહી છે. વાસ્તવમાં, પાકિસ્તાન ઘણા વર્ષોથી દાવો કરી રહ્યું છે કે રતૌલ ભારતની કેરી નથી પરંતુ પાકિસ્તાનની કેરી છે અને વિદેશમાં રતૌલ કેરીની ભારે માંગને જોતા ભારતે તેના પર પોતાનો અધિકાર દાવો કરવાનું શરૂ કર્યું છે. જો કે આજ સુધી પાકિસ્તાન આ અંગે કોઈ મજબૂત દાવો રજૂ કરી શક્યું નથી.

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કેવી રીતે શરૂ થયો વિવાદ?
જ્યારે જનરલ ઝિયા ઉલ હકે ઈન્દિરા ગાંધીને કેરીઓ ભેટમાં આપી ત્યારે તેમણે તેનું નામ રતૌલ રાખ્યું અને કહ્યું કે આ વિવિધતા ફક્ત પાકિસ્તાનમાં જ જોવા મળે છે.

અખબારોમાં પ્રસિદ્ધ થયા બાદ જ્યારે આ ઘટના રતૌલ ગામમાં પહોંચી ત્યારે અહીંના લોકો ચોંકી ગયા હતા. ગામના કેટલાક લોકો તરત જ વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીને મળવા દિલ્હી આવ્યા અને કહ્યું કે આ કેરી પાકિસ્તાનની નથી, પરંતુ ભારતની છે. તેના ઉત્પાદનનું મુખ્ય કેન્દ્ર બાગપતનું રતૌલ ગામ છે. તે સમયે બાગપત મેરઠ જિલ્લાનો તાલુકો હતો.

રતૌલ મેંગો પ્રોડ્યુસર એસોસિયેશનના સેક્રેટરી અને સ્થાનિક નગર પંચાયતના અધ્યક્ષ જુનૈદ ફરીદીનું કહેવું છે કે તે સમયે મારા કાકા જાવેદ ફરીદી અને ગામના કેટલાક લોકો કેબિનેટ મંત્રી ચૌધરી ચંદ્રમને મળ્યા હતા અને તેમને સમગ્ર ઘટનાનો ખુલાસો કર્યો હતો. અમે કહ્યું કે ‘રતૌલ મેંગો’ પર પાકિસ્તાનનો દાવો ખોટો છે. કેરીની આ જાત અમારા ગામ રાતૌલમાં જ ઉગાડવામાં આવે છે અને અમારા દાદાએ પોતાની મહેનતથી તેને વિકસાવી છે.

આ પછી વડા પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ તરત જ પ્રેસ કોન્ફરન્સ બોલાવીને પાકિસ્તાનના જુઠ્ઠાણાને આખી દુનિયાની સામે ખુલ્લા પાડ્યા અને આ રીતે પાકિસ્તાનને આખી દુનિયાની સામે બદનામ કર્યું. ત્યારે ઈન્દિરા ગાંધીએ પણ પત્રમાં રતૌલથી આવેલા લોકોનો આભાર માન્યો હતો. બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે ઈન્દિરા ગાંધીના ટાઈપિસ્ટ પત્ર પર કેરીની સાથે રતૌલ લખવાનું ભૂલી ગયા હતા. પછી તરત જ વડાપ્રધાને પોતાના હાથે પત્ર લખ્યો અને તેના પર સહી પણ કરી. આ એવો પ્રસંગ હતો જ્યારે બધાને રાતૌલ કેરી વિશે જાણવાની ઉત્સુકતા હતી. આ કેરીથી ગામને પણ એક ખાસ ઓળખ મળી.

રતૌલ કેરી પાકિસ્તાન કેવી રીતે પહોંચી?

રતૌલ ગામે આવા ડઝનબંધ પુરાવા આપ્યા છે, જે સાબિત કરે છે કે આ કેરી વાસ્તવમાં તેની ધરોહર છે. જાવેદ ફરીદી કહે છે, ‘પહેલાં લોકો રતૌલ કેરીને ‘અનવર રતૌલ’ના નામથી ઓળખતા હતા. મારી દાદીનું નામ અનવર ખાતૂન હતું. તેમના નામ પરથી મારા દાદાએ કેરીનું નામ અનવર રતૌલ રાખ્યું, જે પાકિસ્તાનમાં અનવર રતૌલ તરીકે જાણીતું થયું.

હવે સવાલ એ થાય છે કે આ કેરી પાકિસ્તાન કેવી રીતે પહોંચી? જાવેદ ફરીદીએ જણાવ્યું કે રતૌલ આઝાદી પહેલા પણ પાકિસ્તાન ગયા હતા. મારા દાદા અફાક ફરીદીએ રતૌલથી મુલતાન અને મીરપુરની નર્સરીમાં કેટલાક રોપા મોકલ્યા હતા. આ છોડ હમીદ ખાન દુર્રાની અને દામોદર સ્વરૂપ નામના લોકોને આપવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે દેશનું વિભાજન થયું ન હતું, તેથી ત્યાંની નર્સરીઓમાંથી છોડની નવી જાતિઓનું ઘણું વિનિમય થતું હતું. જો કે, પ્લાન્ટ પાકિસ્તાનની આબોહવાની પરિસ્થિતિઓને અનુકૂલિત થયો અને ખીલવા લાગ્યો.

રતૌલમાં ઉગાડવામાં આવતી આ અનોખી કેરીને GI ટેગ મળ્યો છે . તેથી વિદેશમાં પણ તેની લોકપ્રિયતા અને માંગ વધી રહી છે. જાવેદ ફરીદીના પુત્ર ઓમર ફરીદીનું કહેવું છે કે રતૌલ કેરીને જીઆઈ ટેગ મળવો એ અમારા માટે ગર્વની વાત છે. આ અમારી 10 વર્ષની મહેનતનું પરિણામ છે. રતૌલ કેરીને ઓમર ફરીદી ઓર્ગેનાઈઝેશનના નામે જીઆઈ ટેગ મળ્યો છે. આ ટેગ મળ્યા બાદ એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે કેરી વાસ્તવમાં આપણી ધરોહર છે.

રતૌલ કેરીને 2021માં GI ટેગ મળ્યો 

રતૌલ કેરીના સ્વાદ અને સુગંધની જેમ તેની ઉત્પત્તિની વાર્તા પણ ખૂબ જ રસપ્રદ છે. ઓમર ફરીદી કહે છે, ‘રાતૌલ કેરી મારા પરદાદા અફાક ફરીદીએ વિકસાવી હતી. તે વૃક્ષો અને છોડની પ્રજાતિઓને ખૂબ નજીકથી સમજતો હતો. તેની પાસે જોવાની, સૂંઘવાની અને સ્વાદને ઓળખવાની અજોડ ક્ષમતા હતી. એકવાર તેણે બગીચામાંથી એક પાન ઉપાડ્યું અને તેને ચાવવાનું શરૂ કર્યું. તેને પાનનો સ્વાદ જરા જુદો લાગ્યો. આમાં તેણે કેરી અને ગાજરનો મિશ્ર સ્વાદ અને સુગંધ અનુભવ્યો. પછી તેણે તેના પર ઘણા વર્ષો સુધી સંશોધન કર્યું અને રતૌલ કેરીની ઘણી જાતિઓ તૈયાર કરી.

ટૂંક સમયમાં જ ગામની અનુકૂળ વાતાવરણમાં છોડ ઝડપથી વધવા લાગ્યો. થોડા વર્ષોમાં, રતૌલ કેરીના બગીચા દરેક જગ્યાએ દેખાવા લાગ્યા. તેના કરિશ્માને કારણે લોકો તેને ધ મેંગો કિંગ પણ કહેવા લાગ્યા.

રતૌલ કેરીની વિશેષતા

કહેવાય છે કે રતૌલ કેરીની બે વિશેષતાઓ લોકોને તેની તરફ આકર્ષિત કરે છે. પ્રથમ સ્વાદ અને બીજું સુગંધ. તેનો સ્વાદ દરેક જાતની કેરી કરતા અલગ છે. અને સુગંધ મન પર જાદુ કરે છે. ઉમર ફરીદી કહે છે કે જો રાતૌલ કેરીનું બોક્સ રૂમમાં રાખવામાં આવે તો લગભગ ત્રણ દિવસ સુધી તેની સુગંધ જતી નથી. રતૌલ કેરી અન્ય કેરીઓ કરતા થોડી નાની હોય છે. બજારમાં તેની કિંમત 150 થી 200 રૂપિયા પ્રતિ કિલો છે. દર વર્ષે જ્યારે કેરીની સિઝન શરૂ થાય છે, ત્યારે વિદેશી પર્યટકો પણ અહીં રતૌલ કેરીનો સ્વાદ લેવા ઉમટી પડે છે.

ઉમર ફરીદીએ હસીને કહ્યું, ‘એકવાર હું ફ્લાઈટમાં એક મિત્રને કેરીનું બોક્સ આપવા જતો હતો. જેથી સમગ્ર ફ્લાઈટમાં કેરીની વાસ ફેલાઈ ગઈ હતી. બધાએ એકબીજા સામે જોયું અને સામાન્ય બાબતો વિશે વાત કરવાનું શરૂ કર્યું. ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટે શોધવાનું શરૂ કર્યું કે ગંધ ક્યાંથી આવી રહી છે. પછી મેં તેમને કહ્યું કે હું મારા એક મિત્ર માટે મારા ગામમાંથી કેરી લઈ રહ્યો છું. મારી બાજુમાં બેઠેલી દરેક વ્યક્તિએ મને આ કેરી વિશે પૂછ્યું.

કેવી રીતે કેરી તેની મૂળ જમીન ગુમાવી રહી છે?

રાતૌલ કેરીના સ્વાદ અને સુગંધ માટે દુનિયા પાગલ છે, કમનસીબે આજે તે તેની મૂળ જમીન ગુમાવી રહી છે. વિસ્તરતું શહેરીકરણ અને પ્રદૂષિત આબોહવા કેરીના બગીચાને નષ્ટ કરી રહી છે. આ અંગે રતૌલની નગર પંચાયતના કાર્યકારી અધિકારી વિરાજકુમાર ત્રિપાઠી કહે છે કે રતૌલ કેરી એ આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો છે. આખું નગર આ કેરીથી ઓળખાય છે. જો આ કેરીનું જતન કરવામાં નહીં આવે તો આ વિશ્વ વિખ્યાત કેરી બહુ જલ્દી લુપ્ત થઈ જશે.

તેમણે કહ્યું કે દિલ્હીથી રતૌલનું અંતર ખૂબ જ ઓછું છે. જેથી શહેરનું પ્રદુષણ ગામડાઓમાં પણ વહી રહ્યું છે. હવા અને પાણીના પ્રદૂષણને કારણે કેરીના બગીચા અને તેના પાક પર પ્રતિકૂળ અસર થઈ છે. બીજું, રતૌલમાં ઈંટોનો મોટા પાયે વેપાર થાય છે. ઈંટો બનાવવા માટે વપરાતા ભઠ્ઠાઓમાંથી નીકળતો ધુમાડો પણ કેરીના પાકને નષ્ટ કરવા માટે જવાબદાર છે. અગાઉ ભઠ્ઠાઓમાં ટાયરનો પણ બળતણ તરીકે ઉપયોગ થતો હતો. ભઠ્ઠાઓમાંથી નીકળતો ધુમાડો અને રાખ બંને હવાને ઝેરી બનાવે છે.

રતૌલ ગામના લોકોનું કહેવું છે કે વર્ષ 1975માં કેરીના ઉત્પાદનને જોતા આ સમગ્ર વિસ્તારને ‘મેંગો એરિયા’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારે તત્કાલિન કૃષિ મંત્રી ચૌધરી નરેન્દ્ર સિંહે કેરીના પાકને નુકસાનથી બચાવવા માટે ઘણી વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. પરંતુ આ પછી આ વિસ્તાર ફરીથી ઉપેક્ષાનો શિકાર બનવા લાગ્યો. પરિણામે બગીચાઓની હરિયાળી ઘટવા લાગી અને લોકોની પ્રિય કેરી લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી ગઈ.