New Delhi: સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) બાળકોને દત્તક લેતી મહિલાઓ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો છે કે દત્તક લેતી માતાઓને પ્રસૂતિ રજા નકારી શકાય નહીં. દત્તક લેતી માતાઓને જૈવિક માતાઓ જેટલો જ પ્રસૂતિ લાભ મેળવવાનો અધિકાર છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ત્રણ મહિનાથી વધુ ઉંમરના બાળકોને દત્તક લેતી મહિલાઓને પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave) નકારી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પિતૃત્વ રજા નીતિ લાગુ કરવા પર વિચાર કરવા વિનંતી કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે માતૃત્વનું રક્ષણ એ મૂળભૂત માનવ અધિકાર છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) તેના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે: ત્રણ મહિનાથી વધુ ઉંમરના બાળકને દત્તક લેતી મહિલાને પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave) નકારી શકાય નહીં.પરિવાર રચનાની બિન-જૈવિક પદ્ધતિઓ સમાન રીતે કાયદેસર છે.જૈવિક પરિબળો પોતે જ પરિવાર બનાવતા નથી. દત્તક લીધેલું બાળક જૈવિક બાળકથી અલગ નથી.પ્રજનન સ્વાયત્તતાનો અધિકાર જૈવિક પ્રજનન સુધી મર્યાદિત નથી.

આપણે દત્તક લેતી માતા અને જૈવિક માતા વચ્ચેના તફાવતને ઓળખીએ છીએ, પરંતુ આ પ્રશ્નોના જવાબ આપતી વખતે આપણે કાયદાના હેતુને પણ ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ.સુપ્રીમ કોર્ટે સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 ની કલમ 60(4) ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી છે, તેને કલમ 14, એટલે કે, સમાનતા, અને 21, એટલે કે, જીવનના અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણાવી છે. આ કાયદા દ્વારા દત્તક લેનારી માતાઓને ફક્ત ત્યારે જ પ્રસૂતિ લાભો મેળવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી જો તેઓ 3 મહિનાથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને દત્તક લે.

શું મહિલાઓ સામે ભેદભાવ કલમ 14નું ઉલ્લંઘન નથી કરતો?

સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનો આદેશ આપતા કહ્યું, “માતૃત્વ રજા (Maternity Leave) માનવ અધિકારોનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. અમે આ દૃષ્ટિકોણ સાથે સંમત છીએ કે જૈવિક માતાઓ અને દત્તક લેનારી માતાઓ સમાન સ્તરે નથી.” ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલાએ ચુકાદો આપતા કહ્યું, “અમે વિચાર્યું છે કે, શું 3 મહિનાની નિર્ધારિત વય મર્યાદાને કલમ 14નું ઉલ્લંઘન ગણવામાં આવશે કારણ કે તે મહિલાઓ સાથે ભેદભાવ કરે છે?” 2) શું 3 મહિનાની વય મર્યાદાને દત્તક લેનારી માતાના પ્રજનન સ્વાયત્તતાના અધિકાર અને બાળકના સ્વ-સંભાળના અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણી શકાય?

Maternity Leave: કેસ કોર્ટમાં કેવી રીતે પહોંચ્યો

સામાજિક સુરક્ષા સંહિતાની કલમ 60(4) ફક્ત 12 અઠવાડિયાની પ્રસૂતિ રજાની મંજૂરી આપે છે જો કોઈ માતા ત્રણ મહિનાથી ઓછી ઉંમરના બાળકને દત્તક લે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 માં એક વિવાદાસ્પદ જોગવાઈની માન્યતા તપાસવા સંમતિ આપી, જે દત્તક લેતી માતાઓ માટે પ્રસૂતિ રજાને ત્રણ મહિનાથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને દત્તક લેનારાઓ સુધી મર્યાદિત કરે છે.

ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા અને આર. મહાદેવનની બેન્ચે કર્ણાટકના વકીલ હમસનંદિની નંદુરીને સામાજિક સુરક્ષા સંહિતાની કલમ 60(4) ને પડકારતી તેમની પેન્ડિંગ અરજીમાં સુધારો કરવાની મંજૂરી આપી, જે ગયા મહિને અમલમાં આવી હતી અને મેટરનિટી બેનિફિટ એક્ટ, 1961 માંથી અગાઉની જોગવાઈને ફરીથી રજૂ કરે છે.

કોર્ટે કહ્યું કે તેણે 29 જાન્યુઆરી, 2025 ના રોજ નંદુરીની અરજીમાં પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો, પરંતુ કેન્દ્રએ 21 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ 2020 કોડને સૂચિત કર્યો, 1961 ના કાયદાને રદ કર્યો પરંતુ પડકાર હેઠળની જોગવાઈ જાળવી રાખી. – “મેટરનિટી બેનિફિટ એક્ટની કલમ 5(4) 2020 કોડની કલમ 60(4) ની સમકક્ષ હોવાથી, અમે અરજદારને અરજીમાં સુધારો કરવાની મંજૂરી આપીએ છીએ.”

બેન્ચે તાજેતરના આદેશમાં જણાવ્યું હતું કે સુધારેલી અરજી રેકોર્ડ પર મૂક્યા પછી નિર્ણય જાહેર કરવા માટે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવશે. સામાજિક સુરક્ષા કોડની કલમ 60(4) ફક્ત ત્યારે જ 12 અઠવાડિયાની મેટરનિટી લીવ (Maternity Leave)ની મંજૂરી આપે છે જો દત્તક લેનાર માતા ત્રણ મહિનાથી ઓછી ઉંમરના બાળકને દત્તક લે.

જો દત્તક લીધેલું બાળક ત્રણ મહિનાથી મોટું હોય, જેમાં અનાથ, ત્યજી દેવાયેલા અથવા આત્મસમર્પણ કરાયેલા બાળકોનો સમાવેશ થાય છે, તો મેટરનિટી લીવ (Maternity Leave)ની કોઈ જોગવાઈ નથી. 2021 ની પોતાની અરજીમાં, નંદુરીએ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રતિબંધ મનસ્વી, ભેદભાવપૂર્ણ અને ગેરબંધારણીય છે, જે કલમ 14 (સમાનતા), 19(1)(g) (વ્યવસાયનો અધિકાર) અને 21 (જીવન અને ગૌરવનો અધિકાર)નું ઉલ્લંઘન કરે છે.

નંદુરીએ 2017 માં એક બાળકને દત્તક લીધું હતું. એક માતા, તેણીએ આ જોગવાઈને દત્તક લેનારા માતાપિતાને ફક્ત “હોઠ સેવા” ઓફર કરતી તરીકે વર્ણવી હતી. સેન્ટ્રલ એડોપ્શન રિસોર્સ ઓથોરિટી દ્વારા, અધિકારીઓએ બાળકોને અલગ ન કરવાનો આગ્રહ રાખ્યા પછી, તેણીએ બે ભાઈ-બહેન – સાડા ચાર વર્ષની છોકરી અને તેના બે વર્ષના ભાઈ – ને દત્તક લીધા.

જ્યારે તેણીએ તેના એમ્પ્લોયર પાસેથી પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave) માંગી, ત્યારે તેણીને જાણ કરવામાં આવી કે તેણીને બાળક દીઠ માત્ર છ અઠવાડિયાની રજા મળવાની હકદાર છે, કારણ કે કોઈ પણ બાળક ત્રણ મહિનાની વય મર્યાદા પૂર્ણ કરતું નથી. તેણીની અરજીમાં જણાવાયું છે કે કાયદો જૈવિક અને દત્તક માતાઓ વચ્ચે, દત્તક માતાઓ વચ્ચે અને દત્તક બાળકો વચ્ચે પણ ભેદભાવ કરે છે.

દેશભરમાં કાર્યકારી દત્તક માતાઓને અધિકારો મળે છે

સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) એક મહત્વપૂર્ણ કેસમાં પોતાનો ચુકાદો આપ્યો છે જેમાં પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે શું ત્રણ મહિનાથી મોટા બાળકને દત્તક લેતી માતાને પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave) નકારી શકાય છે. આ કેસમાં મેટરનિટી બેનિફિટ એક્ટ, 1961 અને સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 ના અર્થઘટનનો સમાવેશ થાય છે.

કોર્ટે નક્કી કરવાનું હતું કે કાયદા હેઠળ દત્તક માતાને પ્રસૂતિ રજા આપવા માટે ત્રણ મહિનાની વયની જરૂરિયાત લાગુ પડે છે કે નહીં. આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થયું છે કે શું ત્રણ મહિનાથી મોટા બાળકોને દત્તક લેતી મહિલાઓ પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave) મેળવવા માટે હકદાર છે. આનાથી દેશભરમાં કાર્યકારી દત્તક માતાઓના અધિકારો પર અસર પડશે.

આ પણ વાંચો:પંચમહાલના કલેકટરે ગરીબ ઘરની મુલાકાત લઇને બે બાળકોને લીધા દત્તક

આ પણ વાંચો:રાહુલ ગાંધી 22 બાળકોને લેશે દત્તક

આ પણ વાંચો:RSSએ લીધી નવી જવાબદારી, વેશ્યાવૃત્તિમાં ફસાયેલી મહિલાઓના બાળકોને લીધા દત્તક