Hola Mohalla: જબ દેશમે થી દિવાલી વો ખેલ રહે થે હોલી. આ પંક્તિ એક દેશ ભક્તિ ગીતની છે પાર્ટી પંજાબમાં તેને અલગ રીતે સાબિત કરવામાં આવે છે. કારણકે જયારે સમગ્ર દેશ રંગો અને ફૂલોથી હોળી રમતું હોય છે ત્યારે આનંદપુર સાહિબમાં તલવારબાજી અને ઘોડેસવારી કરીને હોળી ઉજવવામાં આવે છે. શું છે સમગ્ર મામલો જુઓ આજના આ મંતવ્ય વિશેષમાં…

આનંદપુર સાહિબમાં હોળી એટલે યુદ્ધનું મેદાન. હવામાં કૂદતા ઘોડા, બે ઘોડા પર એક-એક ઘોડેસવાર, તલવારબાજી અને હવામાં ઉડતા રંગો. ઢોલ વગાડે અને બોલે, ‘જો બોલે સો નિહાલ, સતશ્રી અકાલ’…. એવું લાગે જાણે કે આપણે કોઈ બીજી દુનિયામાં આવી ગયા હોય. આખા શહેરને દુલ્હનની જેમ શણગારવામાં આવ્યું હોય. તેને જોઈને બાળકો, વૃદ્ધો, યુવાનો, મહિલાઓ દરેક વ્યક્તિ ઉત્સાહમાં જોવા મળે. આ ઉજવણીને ત્યાં હોલા મોહલ્લાની ઉજવણી કહેવાય છે. જે શીખોનો પવિત્ર તહેવાર છે.

ચંદીગઢથી લગભગ બે કલાકના અંતરે આનંદપુર સાહિબ છે, જે શીખોનું પવિત્ર શહેર છે. ત્યાં એ દિવસે રસ્તાઓ ધમધમી રહ્યા હોય છે. જ્યાં સુધી આંખને દેખાય ત્યાં સુધી, કેટલાક લોકો વાદળી ઝભ્ભામાં અને કેટલાક ભગવા ઝભ્ભામાં ત્યાં દેખાય છે. ટ્રેક્ટર, ટ્રોલી, બાઇક. એટલા બધા વાહનો કે કેટલાય કિલોમીટર સુધી પગ મુકવાની જગ્યા ન હોય. હજારો લોકો આનંદપુર સાહિબ આવતા હોય છે. કેટલાકે માથા પર બંડલ બાંધ્યું હોય તો કેટલાકે બાઇક પાછળ ખાટલો બાંધ્યો હોય છે. એટલે કે તેઓ પૂરી તૈયારી સાથે આવ્યા હોય છે. વિવિધ સ્થળોએ મોટી મ્યુઝિક સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી હોય છે. ગાયક દીપ સિંહ અને સિદ્ધુ મૂસે વાલાનાં ચિત્રો લટકાવાય છે. પંજાબી ગીતો વાગે છે. તો ક્યાંક શેરડીનો રસ, લસ્સી, ચા-પકોડા તો ક્યાંક માતર પનીર, શાહી પનીર અને લાડુ-જલેબીનો લંગર. ન તો ખાનારાને ગણી શકાય, ન ખવડાવનારાને. લંગર ખાતા લોકો આનંદપુર સાહિબ ગુરુદ્વારા તરફ ચાલી રહ્યા હોય છે.

હોલા મોહલ્લાનો ત્રીજો દિવસ. ગુરુદ્વારા સાહિબને રેશમી ચુન્નીઓ અને ફૂલોથી શણગારવામાં આવ્યું હોય. એક તરફ મંચ પર રાજકીય ભાષણો થઈ રહ્યા હોય તો બીજી તરફ યુદ્ધ પ્રદર્શનની તૈયારીઓ ચાલુ હોય. ઘોડા હવામાં ઉછળી રહ્યા હોય. વાદળી અને ભગવા વસ્ત્રોમાં નિહંગો તલવારબાજી કરી રહ્યા હોય. ભલે આ યુદ્ધ ખાલી પ્રદર્શન માટે હોય, પરંતુ તેને જોતા એવું લાગે કે જાણે વાસ્તવમાં યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હોય. તલવારબાજી પછી આ લોકો ગતકા રમવાનું શરૂ કરે છે. ગતકા એ લોખંડની ભારે રિંગ છે, જેને ઉપાડવી સામાન્ય માણસની તાકાતમાં નથી હોતી, પરંતુ આ લોકો તેને ઉપાડીને હવામાં લહેરાવે છે.

ગુરુ ગોવિંદ સિંહ સ્ટડી સર્કલના ડિરેક્ટર સરદાર મનજીત સિંહ સમજાવે છે, ‘હોલાનો અર્થ એટેક અને મોહલ્લાનો અર્થ થાય છે વિસ્તાર, એટલે કે હુમલો કરીને વિસ્તારને જીતી લેવો. તેમણે 17મી સદીના અંતમાં આનંદપુર સાહિબમાં હોલકર નામના સ્થળેથી તેની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારથી દર વર્ષે તેને તહેવાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તે સામાન્ય રીતે હોળીના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને ત્રણ દિવસ સુધી ચાલે છે. તેની પાછળ પણ એક ઐતિહાસિક કથા છે. તે દિવસોમાં મુસ્લિમ શાસકો શીખોનું બળજબરીથી ધર્માંતરણ કરાવતા હતા. તેને રોકવા માટે જ ગુરુ ગોવિંદ સિંહે તેની શરૂઆત કરી હતી.

ભારત અને વિદેશમાં શીખ ઇતિહાસ પર સંશોધન કરી રહેલા પ્રો. એચએસ બેદી સમજાવે છે, ‘ગુરુ ગોવિંદ સિંહે 1699માં ખાલસા પંથનો પાયો નાખ્યો હતો. ખાલસા પંથ એટલે તેમના ધર્મ અને રાષ્ટ્રની રક્ષા માટે બલિદાન આપનાર લોકોની સેના.

તેમણે બે પ્રકારની સેના બનાવી. એકને ભગવો અને બીજાને  સફેદ બનાવ્યો હતો. તેઓ એક જગ્યાએ એક જૂથ પર કબજો જમાવતા હતા અને બીજા જૂથને તે કબજો છોડાવવા માટે કહેતા હતા. અને એમાં વિજેતાને ઈનામ આપવામાં આવતું હતું. તે દિવસે ફૂલોથી હોળી રમવામાં આવતી હતી. રાત્રે દૈવી દરબાર ભરાતો અને લોકો ઉજવણી કરતા.  ત્યારથી આ પરંપરા ચાલી આવે છે. ગુરુ ગોવિંદ સિંહ માનતા હતા કે દુનિયાના રંગો જતા રહે છે, પરંતુ આધ્યાત્મિકતાના રંગો છોડતી નથી. આ બાણ આધ્યાત્મિકતાનો રંગ હતો, જે તેણે શીખોને આપ્યો હતો.

ચમકૌર સાહિબના રહેવાસી બાબા બલવિંદર સિંહ કરોરી કહે છે, ‘તે દિવસોમાં દેશમાં જાતિવાદ ચરમસીમા પર હતો. જ્ઞાતિ પ્રમાણે હોળી પણ રમાતી હતી. નીચલી જાતિના લોકો કાદવ અને ગંદકીથી હોળી રમતા હતા. ત્યારે  હોલા મોહલ્લા દ્વારા તેને  સમાજમાં સમાન દરજ્જો અપાવવામાં આવતો હતો. કોઈપણ યોદ્ધા જે યુદ્ધમાં સારું પ્રદર્શન કરશે તે ગુરુનો શિષ્ય  હશે, ગુરુની સેનામાં હશે, ભલે તે કોઈપણ જાતિનો હોય. આ રીતે પંજાબમાં શીખ સમાજમાં જાતિ પ્રથાને ઘટાડવામાં પણ હોલા મોહલ્લાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

ગુરુ ગોવિંદ સિંહે અહીં 13 યુદ્ધો લડ્યા હતા અને 14મી લડાઈમાં આનંદપુર સાહિબને મુઘલો અને હિંદુ રાજાઓના કહેવા પર એ શરતે છોડ્યા હતા કે તેઓ શીખ સેના પર હુમલો નહીં કરે, પરંતુ મુઘલ સેનાએ શીખ સેના પર હુમલો કર્યો. જેનો ઉલ્લેખ ગુરુ ગોવિંદ સિંહે ઔરંગઝેબને લખેલા ઝફરનામામાં કર્યો હતો. પરંતુ પ્રશ્ન એ થાય કે આજે ન તો મુઘલ છે કે ન તો ભારત ગુલામ છે તો પછી યુદ્ધ શા માટે?

ખાલસા પંથ સાથે સંકળાયેલી બીબી ગુરલીન કૌર કહે છે, ‘આપણે માત્ર યુદ્ધ માટે જ તૈયાર રહેવાની જરૂર નથી. તમારે દરેક પ્રકારની આફત માટે પણ તૈયાર રહેવું પડશે. અમે અમારા સ્વયંસેવકોને સ્વિમિંગ, ઘોડેસવારી, બરછી ફેંકવાની, તલવારબાજી, પ્રાથમિક સારવાર અને પર્વતારોહણની તાલીમ આપીએ છીએ. જ્યારે પણ પૂર, ભૂકંપ કે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ હોય ત્યારે શીખ સ્વયંસેવકો સૌથી પહેલા પહોંચે છે. પહેલા ફક્ત પુરુષો જ તેમાં ભાગ લેતા હતા, હવે તેમાં મહિલાઓ પણ આવી રહી છે. બધા શીખ હોલા-મોહલ્લામાં ભાગ લે છે. વિદેશથી પણ લોકો હોલા મોહલ્લા જોવા આવે છે, પરંતુ જેઓ યુદ્ધનો અભ્યાસ કરે છે અને તેમાં પ્રદર્શન કરે છે તે નિહંગ શીખ છે.

નિહંગ કોને કહેવાય?

નિહંગનો અર્થ સંસ્કૃતમાં નિર્ભય અને શુદ્ધ થાય છે. ફારસી ભાષામાં તેનો અર્થ મગર અને તલવાર થાય છે. આ એક એવો સંપ્રદાય છે જેની બાની એટલે કે વાણી અને બાના એટલે કે પહેરવેશ બાકીના શીખોથી અલગ છે. તેમનો ખોરાક અને સ્નાન પણ અલગ છે. તેમની પાસે કોઈ રહેઠાણ નથી. તેઓ સતત આગળ વધે છે. જેના કારણે તેમને ચક્રવર્તી પણ કહેવામાં આવે છે. લગભગ 400 વર્ષ પહેલા શીખોના દસમા ગુરુ, ગુરુ ગોવિંદ સિંહે તેનો પાયો નાખ્યો હતો. આ ગુરુની ‘પ્રિય સેના’ છે. આજે પણ તેઓ સેનાની જેમ કેન્ટોનમેન્ટમાં રહે છે અને રેજિમેન્ટમાં વિભાજિત છે. તેમની સૌથી મોટી રેજિમેન્ટ શિરોમણી અકાલી બુઢા દળ છે. તેના પ્રમુખ જથેદાર છે.

હાલમાં દેશભરમાં નિહંગોના 14 મોટા જૂથો છે. આ તમામ કામ શિરોમણી અકાલી બુઢા દળ હેઠળ જ થાય છે. વિશ્વમાં આ સંપ્રદાયના 10 લાખથી વધુ શીખો છે, જેમાં દરેક જાતિના લોકો છે. તેમની પાસે દેશભરમાં 700 થી વધુ કેન્ટોનમેન્ટ છે. નિહંગો તેમના સ્થાનોને છાવણી કહે છે. તેમનું ગુરુદ્વારા પણ ત્યાંજ હોય છે.

શણના પાનનું અલગ મહત્વ

નિહંગ શીખો ગાંજાને શહીદી દેગ કહે છે. શણના પાન માત્ર સાવન મહિનામાં જ તોડી લેવામાં આવે છે અને પછી તેને સૂકવીને રાખવામાં આવે છે. શણના આ પાનમાં કાળા મરી, અને બદામ ઉમેરીને શરબત જેવું પીણું બનાવવામાં આવે છે. નિહંગો તેને સવારે ચાર વાગ્યે અને સાંજે ચાર વાગ્યે પીવે છે. પીતા પહેલા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. નિહંગો દેશમાં ગમે ત્યાં ટ્રેનમાં મફત મુસાફરી કરી શકે છે. વાસ્તવમાં, 1952માં જથેદાર મહેન્દ્ર સિંહ  વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુને મળ્યા હતા. પંડિત નેહરુએ તેમને કહ્યું કે સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં નિહંગોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તમે મને કહો કે અમે તેમના માટે શું કરી શકીએ.

બાબા મહેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે નિહંગ ગરીબ છે, તેમની પાસે જમીન અને મિલકત નથી, તેમના ગુરુઓ પાસે આવવા-જવાનું ભાડું માફ કરો. આ પછી, નિહંગોનું ભાડું માફ કરવામાં આવ્યું હતું. નિહંગોની પોતાની ખાસ બોલી છે. તેની પાછળ પણ એક રસપ્રદ વાર્તા છે. ગુરુ ગોવિંદ સિંહની સેના મુઘલો પર હુમલો કરવાની યોજના બનાવતી હતી, પરંતુ યોજના ક્યાંકથી લીક થઈ જતી હતી. આ કારણે તેની સેનાનો પરાજય થતો હોત જેના નિવારણ માટે, નિહંગ શીખોએ તેમની નવી શબ્દભંડોળ તૈયાર કરી. આમાં 600 થી વધુ શબ્દો છે. આજે પણ નિહંગ શીખો એ જ ભાષા વાપરે છે. જેમ તમે કહેશો – છોકરો પાઘડી બાંધે છે. નિહંગ કહેશે-ભુંચંગી દસ્તર શણગારે છે. સ્ત્રી રોટલી બનાવી રહી છે, નિહંગ કહેશે કે પત્ની પ્રસાદ શણગારે છે. હલવાઈ હલવો બનાવે છે, નિહંગો કહેશે – ભાઈ કઢાઈ શણગારે છે.

આ પણ વાંચો: Nithyananda/ નિત્યાનંદનું અમદાવાદ કનેકશન, આવો જાણીએ કેટલાક બહુચર્ચિત માઇક્રૉનેશન

આ પણ વાંચો: Corona Virus/ કોરોના પછી આળસુ બન્યું બ્રિટન, સરકારી પેન્શનથી ખુશ છે લોકો

આ પણ વાંચો: Oscar Award 2023/ કેમ વધી રહ્યો છે એશિયા તરફ ઝુકાવ, એશિયા માટે આ હાની કે નુકશાન?