America Iran Deal: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા તણાવ બાદ મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી થઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે. બંને દેશો વચ્ચે થયેલા કરાર પર શુક્રવારે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં સહી થવાની શક્યતા છે. આ સમજૂતી હેઠળ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાંના એક હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) ને ફરીથી સંપૂર્ણ રીતે ખોલવાનો અને વેપારિક અવરજવર સામાન્ય બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ નિર્ણય?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરીથી ખુલતા ભારત સહિત અનેક ઊર્જા આયાતકાર દેશોને મોટો ફાયદો થવાની આશા છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે અને ખાડી દેશોમાંથી આવતા કાચા તેલ માટે હોર્મુઝ મુખ્ય માર્ગ છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે, જળમાર્ગ ખુલતા કાચા તેલની સપ્લાય અંગેની અનિશ્ચિતતા ઘટશે, શિપિંગ ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને ઈંધણ આધારિત મોંઘવારી પર પણ નિયંત્રણ આવી શકે છે.
વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય માટે જીવનરેખા સમાન
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલો હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વમાં વપરાતા કુલ તેલના આશરે 20 ટકા પુરવઠાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત, સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને કતાર જેવા મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશો માટે આ માર્ગ નિકાસનું મુખ્ય દ્વાર ગણાય છે.
આ દેશો ભારતના પણ મહત્વના ઊર્જા ભાગીદાર છે. તેથી આ માર્ગમાં અવરોધ સર્જાતાં ભારત પર સીધી અસર જોવા મળે છે.
યુદ્ધ બાદ સપ્લાય ચેઇન પર પડી હતી અસર
ફેબ્રુઆરીના અંતમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધેલા સૈન્ય તણાવના કારણે હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે કાચા તેલ અને પ્રાકૃતિક ગેસના પરિવહનમાં વિક્ષેપ સર્જાયો હતો. જેના કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા વધી હતી.
ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલની સમજૂતી અને તણાવમાં ઘટાડાથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ફરી સ્થિરતા આવશે અને ભારત જેવા આયાતકાર દેશોને રાહત મળશે.
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ તેલના ભાવમાં ઘટાડો
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે યુદ્ધવિરામ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગને ટોલ-ફ્રી બનાવવાની જાહેરાત કર્યા બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ લગભગ 4 ટકા ઘટીને પ્રતિ બેરલ 84 ડોલર આસપાસ પહોંચ્યો. અગાઉ યુદ્ધ અને સપ્લાયમાં વિક્ષેપના કારણે તેલના ભાવ 70-72 ડોલર પ્રતિ બેરલથી વધીને 119 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયા હતા.
પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર શું થશે અસર?
તેલના ભાવમાં થયેલા ઉછાળાના કારણે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થયો હતો. જોકે સરકાર દ્વારા શરૂઆતમાં રિટેલ ભાવ સ્થિર રાખવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ કેટલાક રાજ્યોની ચૂંટણી પૂર્ણ થયા પછી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર આશરે ₹7.50નો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.
તે જ રીતે સીએનજીના ભાવમાં પ્રતિ કિલોગ્રામ ₹6નો વધારો અને ઘરગથ્થુ એલપિજી સિલિન્ડર પર બે તબક્કામાં કુલ ₹89નો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.
તેલ કંપનીઓને હજુ પણ નુકસાન
સરકારી તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ હાલમાં પણ રિટેલ વેચાણમાં ખર્ચ કરતાં ઓછી કિંમતે ઇંધણ વેચવાના કારણે દરરોજ અંદાજે ₹650 કરોડનું નુકસાન સહન કરી રહી હોવાનું ઉદ્યોગ સૂત્રોનું કહેવું છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરજવર સંપૂર્ણ રીતે સામાન્ય બની રહેશે અને વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવ નરમ રહેશે, તો આ નુકસાન ધીમે ધીમે ઘટી શકે છે.
