New Delhi News : મહિલા અનામત(Womens Reservation) બિલ અને આવનારા સીમાંકન (Delimitation) બાદ દેશની લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓની રચનામાં મોટા ફેરફારો(Changes) જોવા મળી શકે છે. કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 2029 સુધીમાં વિધાનસભાઓમાં 33% મહિલા અનામત(Womens Reservation) લાગુ કરવાનો લક્ષ્ય છે, જે સાથે જ બેઠકોની સંખ્યા અને વિસ્તાર આધારિત પ્રતિનિધિત્વ પણ બદલાઈ શકે છે.

 સંસદ અને વિધાનસભાની બેઠકોમાં વધારો શક્ય

પ્રસ્તાવિત ફેરફાર મુજબ સંસદની કુલ બેઠકોની મર્યાદા 550 થી વધીને લગભગ 850 સુધી જઈ શકે છે. તેમાં રાજ્યો માટે 815 બેઠકો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે 35 બેઠકોનો સમાવેશ થાય છે. હાલ લોકસભામાં 543 સભ્યો છે.

વિધાનસભાઓ માટેની બંધારણીય મર્યાદા (60 થી 500 બેઠકો) યથાવત રહેશે, પરંતુ લોકસભાની બેઠકોના આધારે રાજ્ય વિધાનસભાની રચના પણ બદલાઈ શકે છે.

 વસ્તી આધારે નવી બેઠકોની ફાળવણી

નવું સીમાંકન 2011ની વસ્તી ગણતરીના આધાર પર થવાની શક્યતા છે. તેના કારણે:

ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોને વધુ બેઠકો મળી શકે છે

દક્ષિણ ભારત અને ઉત્તરપૂર્વ રાજ્યોનો સંસદીય હિસ્સો પ્રમાણમાં ઘટી શકે છે

૧૯૭૧ પછી વસ્તી નિયંત્રણ સફળ રહેલા રાજ્યોને ઓછા પ્રતિનિધિત્વ અંગે ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે.

 મહિલા અનામતમાં રોટેશન સિસ્ટમ

પ્રસ્તાવ મુજબ મહિલા અનામત(Womens Reservation) હેઠળ કોઈપણ બેઠક કાયમી રીતે અનામત રહેશે નહીં. દરેક સીમાંકન પછી બેઠકો ફેરબદલ (rotation) દ્વારા મહિલાઓ માટે અનામત(Womens Reservation) કરવામાં આવશે.

 SC/ST અનામતમાં પણ ફેરફાર

નવા સીમાંકન હેઠળ SC/ST બેઠકો પણ વસ્તી આધારિત ફરી નક્કી કરવામાં આવશે. વધુ વસ્તીવાળા વિસ્તારોને વધુ બેઠકો મળી શકે છે, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ઉત્તરપૂર્વ રાજ્યોમાં ST બેઠકો માટે નવી ગણતરી લાગુ થશે.

સીમાંકન પંચની રચના

સીમાંકન માટે 3 સભ્યોનો કમિશન રહેશે:

• સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ (અધ્યક્ષ)
• મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર
• રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનર

ઉપરાંત દરેક રાજ્યમાંથી 10 સહયોગી સભ્યો રહેશે (5 સાંસદ અને 5 ધારાસભ્યો), પરંતુ તેમને મતદાન અધિકાર નહીં હોય.

કમિશનની સત્તાઓ અને પ્રક્રિયા

સીમાંકન કમિશનને કોર્ટ જેવી સત્તાઓ મળશે. તે સાક્ષીઓને બોલાવી શકે છે, દસ્તાવેજો મંગાવી શકે છે અને જાહેર સુનાવણી કરી શકે છે.

ડ્રાફ્ટ જાહેર કર્યા બાદ વાંધાઓ સાંભળવામાં આવશે અને અંતિમ આદેશ ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થતાં જ કાયદાકીય માન્યતા મેળવી લેશે. ત્યારબાદ તેને કોર્ટમાં પડકારી શકાશે નહીં.

 બંધારણીય મંજૂરીની પ્રક્રિયા

131મા બંધારણીય સુધારા માટે સંસદમાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી અને અડધાથી વધુ રાજ્યોની મંજૂરી જરૂરી છે. જોકે સીમાંકન સંબંધિત સામાન્ય બિલો માત્ર સાદી બહુમતીથી પણ પસાર થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 1: સંસદ અને વિધાનસભાઓની કુલ બેઠકો કેટલી થશે?

👉 જવાબ:

• હાલની સંસદ મર્યાદા: 550 બેઠકો
• નવી શક્ય મર્યાદા: 850 બેઠકો
  • લોકસભા/રાજ્યો: 815
  • કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો: 35
• હાલ લોકસભા: 543 સભ્યો

રાજ્ય વિધાનસભાઓ

• મર્યાદા યથાવત: લઘુત્તમ 60, મહત્તમ 500
• પરંતુ સીમાંકન પછી દરેક રાજ્યની બેઠકો લોકસભા સીટોના ગુણોત્તર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે

ખાસ

• દિલ્હી, પુડુચેરી, જમ્મુ-કાશ્મીર જેવી UT વિધાનસભાઓમાં પણ ફેરફાર(Changes) શક્ય

 પ્રશ્ન 2: શું હાલનું રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ જળવાશે?

જવાબ: નહીં

• સીમાંકન હવે નવી વસ્તી ગણતરી (2011 આધારિત) પરથી થશે
• 1971 પછી વસ્તી વધેલા રાજ્યોને વધુ બેઠકો મળશે:
  • ઉત્તર પ્રદેશ
  • બિહાર
  • મધ્ય પ્રદેશ
  • રાજસ્થાન
• દક્ષિણ અને ઉત્તરપૂર્વ રાજ્યોનો હિસ્સો ઘટી શકે છે

પ્રશ્ન 3: શું મહિલાઓ માટે ચોક્કસ બેઠકો ફિક્સ રહેશે?

જવાબ: નહીં

• મહિલા અનામત રોટેશન સિસ્ટમ પર આધારિત રહેશે
• દરેક સીમાંકન પછી બેઠકો બદલાતી રહેશે
• કોઈ બેઠક કાયમી રીતે અનામત નહીં રહે

 પ્રશ્ન 4: SC/ST અનામતમાં શું અસર પડશે?

 જવાબ:

• SC/ST બેઠકો વસ્તી આધારિત ફરી નક્કી થશે
• વધુ SC/ST વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં બેઠકો વધશે
• કેટલાક જિલ્લાઓમાં બેઠકો ઘટી શકે છે

ઉત્તરપૂર્વ રાજ્યો

• ST બેઠકો પ્રમાણસર રીતે ફાળવાશે
• જૂની વ્યવસ્થા બદલીને નવી ગણતરી લાગુ પડશે

 પ્રશ્ન 5: સીમાંકન પંચમાં કોણ હશે?

જવાબ

કુલ 3 મુખ્ય સભ્યો:

1. સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ (અધ્યક્ષ)
2. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર
3. રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનર

ઉપરાંત

• દરેક રાજ્યમાંથી 10 સહયોગી સભ્યો:
  • 5 સાંસદ (Lok Sabha Speaker દ્વારા નામાંકિત)
  • 5 ધારાસભ્યો (Assembly Speaker દ્વારા નામાંકિત)
• આ સભ્યોને મતદાન અધિકાર નથી

 પ્રશ્ન 6: કમિશન કેવી રીતે કામ કરશે?

 જવાબ

• કોર્ટ જેવી સત્તાઓ ધરાવે છે
• સાક્ષી બોલાવી શકે, દસ્તાવેજ મંગાવી શકે
• ડ્રાફ્ટ પ્રસ્તાવ જાહેર કરશે
• જાહેર વાંધા અને સુનાવણી લેશે
• અંતે અંતિમ સીમા નક્કી કરશે

મહત્વપૂર્ણ

• ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયા પછી તે કાયદો બની જાય છે
• તેને કોર્ટમાં પડકારી શકાતું નથી
• સંસદ કે વિધાનસભા ફેરફાર કરી શકતી નથી

 પ્રશ્ન 7: શું બે-તૃતીયાંશ બહુમતી જરૂરી છે?

 જવાબ

• માત્ર 131મા બંધારણીય સુધારા માટે
  • 2/3 બહુમતી + અડધા રાજ્યોની મંજૂરી જરૂરી
• પરંતુ સીમાંકન બિલ:
  • માત્ર સાદી બહુમતીથી પસાર થઈ શકે છે

મહિલા અનામત (Womens Reservation)બિલ અને આવનારા સીમાંકન સાથે ભારતની રાજકીય નકશામાં મોટા ફેરફારો(Changes) શક્ય છે. બેઠકોની સંખ્યા, રાજ્યવાર પ્રતિનિધિત્વ અને અનામત વ્યવસ્થામાં નવી ગોઠવણ થવાની સાથે દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થા વધુ વ્યાપક અને બદલાયેલી દેખાઈ શકે છે.

---

આ પણ વાંચો : મહિલા અનામત 2029થી લાગુ થશે? સરકાર સુધારા બિલ લાવશે, વિપક્ષ સાથે ચર્ચા તેજ

આ પણ વાંચો : મહિલા અનામત બિલઃ ગુજરાતની સાથે બદલશે દેશનો રાજકીય નક્શો

આ પણ વાંચો : મોદી સરકારનું મોટું પગલું : મહિલા અનામત અમલની તૈયારી