National News: ભારતમાં વાહન ઈંધણનું ચિત્ર ધીમે ધીમે બદલાઈ રહ્યું છે. પેટ્રોલમાં ઇથેનોલના મિશ્રણ બાદ હવે ગેસ આધારિત વાહનો માટે પણ વૈકલ્પિક ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારવાની દિશામાં પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. તેમાં CNGમાં CBGનું મિશ્રણ મહત્વનું પગલું બની શકે છે. CBG એટલે Compressed Biogas, જે ખેતીના અવશેષો, પશુઓના છાણ, ખાદ્ય કચરા અને અન્ય જૈવિક સામગ્રીમાંથી તૈયાર થઈ શકે છે. આ સામગ્રીમાંથી બાયોગેસ બનાવ્યા બાદ તેમાં રહેલી અશુદ્ધિઓ દૂર કરવામાં આવે છે અને ગેસને શુદ્ધ કરીને સંકુચિત કરવામાં આવે છે. યોગ્ય ગુણવત્તા ધરાવતો આ ગેસ વાહન ઈંધણ તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. એટલે કચરા તરીકે ગણાતી સામગ્રીમાંથી જ ઊર્જા બનાવવાનો વિચાર હવે પરિવહન ક્ષેત્ર સાથે જોડાઈ રહ્યો છે.
CNGમાં CBGનું મિશ્રણ કેટલું વધશે?
સરકારની યોજના એકસાથે મોટા પ્રમાણમાં CBG ભેળવવાની નથી, પરંતુ આ પ્રક્રિયા તબક્કાવાર આગળ વધારવામાં આવી રહી છે. CNG અને PNGમાં CBG મિશ્રણ માટે blending obligation નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં આ લક્ષ્યાંક 1 ટકાથી શરૂ થયો હતો, જ્યારે 2026-27માં તે વધીને 3 ટકા થયો છે. આગળ 2027-28માં 4 ટકા અને 2028-29થી 5 ટકા સુધી પહોંચાડવાનું આયોજન છે. એટલે સામાન્ય CNG વાહનચાલક માટે તેનો અર્થ એવો નથી કે વાહનમાં અચાનક મોટા પ્રમાણમાં અલગ પ્રકારનું ઈંધણ ભરાવા લાગશે. હેતુ હાલના ગેસ વિતરણ માળખામાં ધીમે ધીમે બાયો આધારિત ગેસનો હિસ્સો વધારવાનો છે. આ નીતિ પાછળ સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદન વધારવા, કચરાનો ઉપયોગ કરવા અને આયાતી ગેસ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના હેતુ જોડાયેલા છે.
CNG કારમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડશે?
કાર માલિકો માટે સૌથી સ્વાભાવિક પ્રશ્ન એ છે કે CNGમાં CBG ભળ્યા પછી તેમના વાહનમાં કોઈ ફેરફાર કરવો પડશે કે નહીં. યોગ્ય ધોરણ મુજબ તૈયાર થયેલા CBGનો ઉપયોગ CNG સાથે કરી શકાય તે રીતે કરવામાં આવે છે. તેથી સામાન્ય રીતે ગ્રાહકના હાલના CNG વાહનમાં કોઈ મોટા યાંત્રિક ફેરફારની જરૂરિયાત રહેવાની અપેક્ષા નથી. પરંતુ અહીં પડકાર વાહન કરતાં વધુ સમગ્ર સપ્લાય વ્યવસ્થાનો છે. CBG પ્લાન્ટમાં ગેસ બનાવ્યા બાદ તેને સંગ્રહિત કરવો, યોગ્ય રીતે પરિવહન કરવો અને ગેસ વિતરણ નેટવર્ક સાથે જોડવો જરૂરી છે. દેશભરમાં CBG ઉત્પાદન વધારવા સાથે આ જોડાણનું માળખું પણ વિકસાવવું પડશે. એટલે યોજના સફળ બનાવવા માટે માત્ર પ્લાન્ટ ઊભા કરવાથી કામ નહીં ચાલે; ઉત્પાદનથી લઈને ગ્રાહક સુધી પહોંચાડવાની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા મજબૂત બનાવવી પડશે.
ખેડૂતો અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને કેવી રીતે મળી શકે તક?
CBGની સૌથી મહત્વની બાબતોમાંથી એક તેનો કચરા સાથેનો સંબંધ છે. પાક લણ્યા પછી બચતા કૃષિ અવશેષો, પશુઓનું છાણ અને અન્ય જૈવિક કચરો ઘણી વખત ખેડૂતો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે નિકાલની સમસ્યા ઊભી કરે છે. જો આ સામગ્રી CBG પ્લાન્ટ માટે કાચા માલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય, તો તેમાંથી આર્થિક મૂલ્ય ઊભું થઈ શકે છે. ખેડૂતોને કૃષિ અવશેષ માટે યોગ્ય વળતર મળે તો પરાળી અને અન્ય કચરો સળગાવવાની સમસ્યાને પણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. સાથે જ CBG ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાંથી મળતા કેટલાક અવશેષોનો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થઈ શકે છે. આ રીતે CNGમાં CBGનું મિશ્રણ માત્ર વાહન ઈંધણની નીતિ નથી, પરંતુ કૃષિ કચરા, ગ્રામ્ય રોજગાર અને સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદનને એકસાથે જોડતો મોડલ બની શકે છે. જોકે તેનો વાસ્તવિક લાભ ત્યારે જ મળશે જ્યારે ખેડૂતો પાસેથી કાચો માલ એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા અને યોગ્ય ભાવ બંને સુનિશ્ચિત થાય.
ફાયદા સામે પડકારો પણ સમજવા પડશે
CBGના ઉપયોગથી આયાતી ઊર્જા પરનો આધાર ઘટાડવાનો અને સ્થાનિક સ્તરે ગેસનું ઉત્પાદન વધારવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. સાથે જ કચરાના યોગ્ય ઉપયોગથી પર્યાવરણ સંબંધિત લાભ પણ મળી શકે છે. પરંતુ આ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં અનેક પડકારો છે. CBG પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે મોટું રોકાણ જરૂરી છે, સતત કાચો માલ મેળવવા માટે વિશ્વસનીય સપ્લાય ચેઇન જોઈએ અને ઉત્પાદિત ગેસને બજાર સુધી પહોંચાડવા માટે યોગ્ય માળખું જરૂરી છે. ગેસ નેટવર્ક સાથે જોડાણ, સંગ્રહ, પરિવહન અને ગુણવત્તાના ધોરણો પણ મહત્વના રહેશે. સૌથી મહત્વનું એ છે કે CBGનું ઉત્પાદન લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે ટકાઉ રહે. જો CNGમાં CBGનું મિશ્રણ માત્ર નીતિ સુધી સીમિત ન રહે અને ઉત્પાદન, વિતરણ તથા વપરાશનું આખું ચક્ર સફળતાપૂર્વક ઊભું થાય, તો કચરાને ઊર્જામાં ફેરવવાનો આ પ્રયાસ ભારતના સ્વચ્છ ઈંધણના ભવિષ્યમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. અંતે સફળતા એમાં હશે કે ગ્રાહકને વિશ્વસનીય ઈંધણ મળે, ખેડૂતોને તેમના કચરાનું યોગ્ય મૂલ્ય મળે અને દેશને સ્થાનિક સ્તરે ઊર્જાનો વધુ એક વિકલ્પ મળે.
આ પણ વાંચો: IRM CNG ડીલરોનું અલ્ટીમેટમ: 15 ઓગસ્ટ સુધી કમિશન નહીં વધે તો 65 પંપ બંધ
આ પણ વાંચો: રાજકોટમાં રિક્ષા ભાડા વધારવાની માંગ; CNG મોંઘો થતા અને રેપિડો સામે રિક્ષાચાલકો આક્રમક
આ પણ વાંચો: ગુજરાત ગેસે CNGના ભાવમાં રૂ. 2નો વધારો કર્યો, જાણો સુરતમાં નવો દર
