National News: સરકારી શાળાઓ દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થાનો મહત્વનો આધાર છે, ખાસ કરીને એવા પરિવારો માટે જ્યાં બાળકોના ભણતરનો મોટો આધાર જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા પર હોય છે. પરંતુ છેલ્લા એક દાયકાના આંકડાઓમાં દેશમાં સરકારી શાળાઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. નીતિ આયોગના વિશ્લેષણ મુજબ 2014-15માં દેશમાં આશરે 11.07 લાખ સરકારી શાળાઓ હતી, જ્યારે 2024-25 સુધીમાં આ સંખ્યા લગભગ 10.13 લાખ રહી છે. એટલે દસ વર્ષના સમયગાળામાં સરકારી શાળાઓની સંખ્યામાં આશરે 94 હજારનો ઘટાડો થયો છે. જોકે, આ આંકડાને સીધો શાળા બંધ કરવાની નીતિ સાથે જોડવો યોગ્ય નથી. વિદ્યાર્થીઓની ઘટતી સંખ્યા, વસ્તીનું સ્થળાંતર, જન્મદરમાં ઘટાડો અને ઓછી વિદ્યાર્થી સંખ્યા ધરાવતી શાળાઓનું એકીકરણ જેવા અનેક પરિબળો પણ તેની પાછળ હોઈ શકે છે.

સરકારી શાળાઓ ઘટવા પાછળના કારણો શું છે?

શાળાની સંખ્યા ઘટે ત્યારે સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે દરેક બંધ થયેલી અથવા બીજી શાળા સાથે જોડાયેલી શાળા પાછળનું કારણ એકસરખું હોતું નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે. ક્યાંક ગામડાંમાંથી પરિવારો શહેરો તરફ સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે, તો ક્યાંક ઓછી વસ્તીના કારણે શાળામાં બાળકોની સંખ્યા ખૂબ ઓછી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં સરકાર માટે દરેક નાની શાળામાં અલગથી શિક્ષકો અને અન્ય સુવિધાઓ જાળવવાનો ખર્ચ પણ મોટો બની શકે છે. તેથી શાળાઓનું એકીકરણ અથવા તર્કસંગત ગોઠવણી એક વિકલ્પ તરીકે સામે આવે છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયામાં માત્ર સરકારી ખર્ચ કે વિદ્યાર્થી સંખ્યા જોવી પૂરતી નથી. સરકારી શાળાઓ સાથે જોડાયેલા નિર્ણયમાં બાળક સુધી શિક્ષણની પહોંચ પણ એટલી જ મહત્વની છે.

શાળા દૂર થાય તો સૌથી મોટી અસર કોના પર?

એક શાળા બંધ કરીને બાળકોને બીજી શાળામાં મોકલવાનો નિર્ણય કાગળ પર સરળ દેખાઈ શકે છે, પરંતુ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં તેની અસર અલગ હોઈ શકે છે. જો નવી શાળા અગાઉની શાળાથી ઘણા કિલોમીટર દૂર હોય તો નાના બાળકો માટે રોજનું આવન-જાવન મુશ્કેલ બની શકે છે. પરિવહનની સુવિધા ન હોય તેવા પરિવારો માટે સમસ્યા વધારે ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને છોકરીઓ, દિવ્યાંગ વિદ્યાર્થીઓ અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો માટે લાંબું અંતર શિક્ષણમાં સતત જોડાયેલા રહેવામાં અડચણ બની શકે છે. તેથી સરકારી શાળાઓના એકીકરણ પહેલાં વિદ્યાર્થીઓના ઘરથી નવી શાળાનું અંતર, સુરક્ષિત પરિવહન, રસ્તાની સ્થિતિ અને બાળકોની નિયમિત હાજરી જેવા મુદ્દાઓ પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.

ખાનગી શાળાઓ વધી રહી છે, તો શું બદલાઈ રહ્યું છે?

બીજી તરફ દેશમાં ખાનગી શાળાઓની સંખ્યા પણ મોટી છે. 2024-25માં લગભગ 3.39 લાખ ખાનગી શાળાઓ નોંધાયેલી હોવાનું આંકડાઓ દર્શાવે છે. ઘણા માતા-પિતા અંગ્રેજી માધ્યમ, સુવિધાઓ, શૈક્ષણિક વાતાવરણ અથવા પરિણામ જેવા કારણોસર ખાનગી શાળાઓ પસંદ કરે છે. પરંતુ દરેક પરિવાર માટે ખાનગી શિક્ષણનો ખર્ચ ઉઠાવવો સરળ નથી. જો કોઈ વિસ્તારમાં નજીકની સરકારી શાળા બંધ થાય અથવા દૂરની શાળા સાથે જોડાય અને ખાનગી શાળા જ સરળતાથી પહોંચાય તેવો વિકલ્પ રહે, તો ઓછી આવક ધરાવતા પરિવાર પર વધારાનો ખર્ચ આવી શકે છે. તેથી મુદ્દો માત્ર સરકારી અને ખાનગી શાળાઓની સંખ્યાનો નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે પરિવારની આવક ગમે તેવી હોય, દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ તેની પહોંચમાં મળે છે કે નહીં.

માત્ર શાળા જાળવવી કે શિક્ષણની ગુણવત્તા વધારવી?

અહીં સરકાર સામે બીજી બાજુનો સવાલ પણ છે. જો કોઈ શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા અત્યંત ઓછી હોય, શિક્ષકોની અછત હોય અથવા એક જ શિક્ષકથી અનેક ધોરણો ચલાવવામાં આવતા હોય, તો માત્ર શાળાનું મકાન ચાલુ રાખવાથી ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની ખાતરી થતી નથી. નીતિ આયોગના વિશ્લેષણમાં શૂન્ય પ્રવેશ ધરાવતી શાળાઓ અને એક શિક્ષકવાળી શાળાઓ જેવી પરિસ્થિતિઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એટલે ઉકેલ માત્ર શાળાઓ બંધ કરવાનો ન હોવો જોઈએ. જ્યાં શાળા ચાલુ રાખવી યોગ્ય હોય ત્યાં શિક્ષકો, વર્ગખંડો, પ્રયોગશાળાઓ અને અન્ય સુવિધાઓ સુધારવી જરૂરી છે. અને જ્યાં એકીકરણ કરવું પડે ત્યાં બાળકો માટે સુરક્ષિત પરિવહન અને નજીકની સારી શાળામાં સરળ પ્રવેશ સુનિશ્ચિત કરવો એટલો જ જરૂરી છે.

આખરે કેન્દ્રમાં શાળા નહીં, બાળક હોવું જોઈએ

સરકારી શાળાઓની સંખ્યા ઘટવી એ પોતે જ સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થાની સ્થિતિનું સંપૂર્ણ ચિત્ર નથી. મહત્વનું એ છે કે શાળા કેમ બંધ થઈ, ત્યાં ભણતા બાળકોને કઈ શાળામાં ખસેડવામાં આવ્યા, નવી શાળા કેટલા અંતરે છે અને તેમના અભ્યાસ પર તેની શું અસર થઈ. જો એકીકરણથી બાળકોને વધુ સારા શિક્ષકો, સારી સુવિધાઓ અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળે તો તે વ્યવસ્થામાં સુધારાનું સાધન બની શકે છે. પરંતુ જો શાળા દૂર થતાં બાળકની હાજરી ઘટે, પરિવહનનો ખર્ચ વધે અથવા બાળક ભણતર છોડવાની સ્થિતિમાં આવે, તો આ નિર્ણય પર ફરી વિચારવાની જરૂર પડે. શિક્ષણ વ્યવસ્થાની સફળતા શાળાઓની સંખ્યા કરતાં વધુ એ બાબતથી માપવી જોઈએ કે દરેક બાળકને સારી શાળા, યોગ્ય શિક્ષક, સુરક્ષિત પહોંચ અને સમાન શૈક્ષણિક તક મળે છે કે નહીં.

આ પણ વાંચો: અમદાવાદની બે શાળાઓ વિવાદમાં: આનંદ નિકેતન એક્શનમાં, નારોલ AMC શાળામાં ગંભીર આક્ષેપો

આ પણ વાંચો: DEOના સરપ્રાઈઝ ચેકિંગમાં મોટો ખુલાસો! મંજૂર સ્થળ છોડીને જુહાપુરામાં શાળા, મેનેજમેન્ટને નોટિસ

આ પણ વાંચો: સાબરકાંઠા: ઈડરની શાળામાં ફૂડ પોઈઝનિંગની અસર, 45થી વધુ બાળકોની તબિયત લથડતા સારવાર અર્થે ખસેડાયા