Ahmedabad News: દિવાળીના તહેવાર દરમિયાન મીઠાઈ, માવો, પનીર અને ઘી સહિતના ખાદ્ય પદાર્થોની ખરીદી વધે (Diwali Food Adulteration) છે. આ સમયગાળામાં ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા અને તેમાં થતી ભેળસેળ અંગે પણ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. પ્રાથમિક ફૂડ ટેસ્ટિંગ કીટની મદદથી કેટલીક ભેળસેળની સ્થળ પર પ્રાથમિક તપાસ કરી શકાય છે. ચાંદીના વરખ, માવામાં સ્ટાર્ચ, મીઠાઈમાં વપરાતા રંગ, કેસર અને ઘીમાં વનસ્પતિ ફેટની હાજરી અંગે સંકેત મેળવવા માટે અલગ-અલગ પરીક્ષણ પદ્ધતિઓનો(Food Adulteration Test) ઉપયોગ થાય છે.
Diwali Food Adulteration: 1. મીઠાઈ પરનો ચાંદીનો વરખ અસલી છે કે નહીં?
મીઠાઈ પર લગાવવામાં આવેલા વરખની પ્રાથમિક તપાસ માટે રાસાયણિક પરીક્ષણની પદ્ધતિ દર્શાવવામાં આવે છે. આ પરીક્ષણમાં નાઈટ્રિક એસિડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે, આ બંને જલદ એસિડ જોખમી હોવાથી આ પ્રક્રિયા સામાન્ય લોકોએ ઘરે કરવી નહીં. વરખની અસલિયત જાણવા માટે ફૂડ સેફ્ટી વિભાગ અથવા સક્ષમ લેબોરેટરીની મદદ લેવી વધુ સુરક્ષિત છે.
2. માવા અને પનીરમાં સ્ટાર્ચની ભેળસેળ
ખોયા, માવો, મીઠાઈ અથવા પનીરમાં સ્ટાર્ચની હાજરી તપાસવા માટે આયોડિન સોલ્યુશનનો ઉપયોગ થતો હોય છે. નમૂનામાં આયોડિન નાખ્યા પછી ભૂરો અથવા ઘેરો વાદળી-કાળો રંગ દેખાય તો સ્ટાર્ચની હાજરીનો સંકેત મળી શકે છે. જોકે, રંગમાં ફેરફારના આધારે જ ખાદ્ય પદાર્થ ભેળસેળયુક્ત (Fake Mawa Detection) હોવાનું અંતિમ તારણ કાઢી શકાય નહીં. જરૂર પડે તો લેબોરેટરીમાં પરીક્ષણ કરાવવું જોઈએ.
3. મીઠાઈમાં બિનપરવાનગીવાળા રંગની તપાસ
પીળા અથવા કેસરી રંગની મીઠાઈમાં વપરાયેલા રંગ અંગે શંકા હોય તો તેની તપાસ જરૂરી છે. કેટલીક પ્રાથમિક પરીક્ષણ પદ્ધતિઓમાં હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડનો ઉપયોગ કરીને રંગમાં થતા ફેરફારનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. જોકે, માત્ર રંગ બદલાવાના આધારે મેટાનીલ યલો જેવા બિનપરવાનગીવાળા રંગની હાજરીની ખાતરી કરી શકાતી નથી. ચોક્કસ પરિણામ માટે માન્ય લેબોરેટરીનું પરીક્ષણ જરૂરી છે.
4. કેસર અસલી છે કે કૃત્રિમ રીતે રંગેલું?
કેસરની ગુણવત્તા તપાસવા માટે તેના તાંતણાને પાણીમાં મૂકીને રંગ કેવી રીતે છૂટે છે તેનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. જો તરત જ ઘેરો રંગ છૂટવા લાગે તો કૃત્રિમ રંગની શંકા થઈ શકે છે. જોકે, આ એકમાત્ર કસોટી નથી. અસલી કેસર પણ પાણીમાં ધીમે ધીમે રંગ છોડે છે, તેથી માત્ર રંગ છૂટવાની ઝડપ પરથી કેસર નકલી હોવાનું નક્કી ન કરવું.
5. ઘીમાં વનસ્પતિ ફેટની ભેળસેળ
ઘીમાં વનસ્પતિ ફેટની ભેળસેળની તપાસ માટે પરંપરાગત રીતે કેટલાક રાસાયણિક પરીક્ષણોનો ઉપયોગ થાય છે. આવી તપાસમાં એસિડ અને અન્ય રીએજન્ટનો ઉપયોગ થતો હોવાથી તેને નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ જ કરવી જોઈએ. ઘીનો રંગ, સુગંધ અથવા દેખાવ જોઈને જ તેની શુદ્ધતાની ખાતરી થઈ શકતી નથી. શંકા હોય તો ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગ અથવા માન્ય લેબોરેટરીમાં નમૂનો તપાસ માટે આપવો જોઈએ.
ફૂડ ટેસ્ટિંગ કીટમાં કઈ વસ્તુઓ હોય છે?
પ્રાથમિક ફૂડ ટેસ્ટિંગ કીટમાં સામાન્ય રીતે નીચેની વસ્તુઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
જલદ નાઈટ્રિક એસિડની ડ્રોપર બોટલ
જલદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડની ડ્રોપર બોટલ
આયોડિન સોલ્યુશનની બોટલ
ખાંડના દાણા
કાચની પેટ્રી ડીશ
ટોપર સાથેની ટેસ્ટ ટ્યુબ
ગ્લાસ રોડ
ટીશ્યુ પેપર
વસ્તુઓ રાખવા માટે હેન્ડલવાળું પ્લાસ્ટિક કન્ટેનર
ખાસ સાવચેતી: આ કીટમાં દર્શાવેલા કેટલાક રસાયણો અત્યંત જોખમી છે. તેને બાળકોની પહોંચથી દૂર રાખવા જોઈએ અને તાલીમ વિના તેનો ઉપયોગ કરવો નહીં. પ્રાથમિક ટેસ્ટ માત્ર સંકેત આપે છે; તે દરેક પ્રકારની ભેળસેળની ખાતરીપૂર્વક ઓળખ કરી શકતા નથી. ખાદ્ય પદાર્થની સલામતી (Food Safety Gujarat) અંગે શંકા હોય તો તેનો ઉપયોગ ટાળવો અને સત્તાવાર ખાદ્ય સુરક્ષા તંત્રનો સંપર્ક કરવો.
આ પણ વાંચો: રાજકોટમાં ફ્રુટ સ્ક્વોશના નામે ભેળસેળનો આક્ષેપ, RB ફૂડ પ્રોડક્ટ પર કાર્યવાહી
આ પણ વાંચો: નકલી દવાઓ અને ભેળસેળ સામે ગુજરાતમાં ઝીરો ટોલરન્સ, FDCAની મોટી કાર્યવાહી
