National News: ભારત સરકાર દ્વારા મહિલાઓ અને બાળકો સામેના ગંભીર યૌન અપરાધોના કેસમાં ઝડપી ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે મોટો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કેન્દ્રીય કેબિનેટની બેઠકમાં રેપ અને પોક્સો એક્ટ હેઠળના કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટેની (Fast Track Special Court) એટલે કે (FTSC) યોજના આગામી પાંચ વર્ષ સુધી ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણય બાદ હવે આ યોજના 1 એપ્રિલ 2026થી 31 માર્ચ 2031 સુધી અમલમાં રહેશે.
સરકારના આ નિર્ણયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રેપ અને પોક્સો કાયદા હેઠળના પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા ઘટાડવાનો અને પીડિતોને સમયસર ન્યાય અપાવવાનો છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો જેવા સંવેદનશીલ વર્ગના પીડિતોને લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી રાહત મળે અને કેસનો ઝડપી નિકાલ થાય તે માટે ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશલ કોર્ટની વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવશે.
યોજના માટે ₹3,788 કરોડથી વધુનો ખર્ચ
કેન્દ્રીય કેબિનેટે Fast Track Special Court યોજનાને આગામી પાંચ વર્ષ માટે ચાલુ રાખવા માટે કુલ ₹3,788.04 કરોડના ખર્ચને મંજૂરી આપી છે. આમાંથી કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો ₹2,353.15 કરોડ રહેશે, જ્યારે રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો હિસ્સો ₹1,434.89 કરોડ રહેશે.
કેન્દ્ર સરકાર પોતાના હિસ્સાની રકમ નિર્ભયા ફંડમાંથી પૂરી કરશે. આ ફંડનો ઉપયોગ મહિલાઓ અને બાળકોની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી યોજનાઓ અને પહેલોને મજબૂત કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
સરકારનું માનવું છે કે યોજનાના વિસ્તરણથી ન્યાયિક વ્યવસ્થાની સંસ્થાકીય ક્ષમતા વધશે અને ગંભીર યૌન અપરાધોના કેસમાં સમયબદ્ધ સુનાવણી શક્ય બનશે.
ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશલ કોર્ટની સંખ્યા વધારીને 850 કરાશે
હાલમાં દેશના વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કુલ 779 ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશલ કોર્ટ કાર્યરત છે. તેમાં 399 સ્પેશલ પોક્સો કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. હવે સરકાર આ કોર્ટની સંખ્યા વધારીને કુલ 850 કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ નિર્ણયથી (Rape POCSO Cases) ની ઝડપી સુનાવણી માટે ન્યાયિક વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે.
આ વધારાનો હેતુ એવા વધુ જિલ્લાઓને આ વ્યવસ્થાના દાયરામાં લાવવાનો છે જ્યાં Rape POCSO Cases મોટી સંખ્યામાં પેન્ડિંગ છે. કયા જિલ્લામાં નવી (FTSC) ની જરૂર છે તેનો નિર્ણય પેન્ડિંગ કેસના આંકડા અને સ્થાનિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવશે.
આ વિસ્તરણથી ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં ઝડપી ન્યાય વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ થઈ શકશે જ્યાં ગંભીર યૌન અપરાધોના કેસ લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ છે. નવી કોર્ટની સંખ્યા વધવાથી ના ઝડપી નિકાલમાં મદદ મળશે અને પીડિતોને સમયસર ન્યાય મળે તે માટેની પ્રક્રિયાને વધુ વેગ મળશે.
કોર્ટમાં ખાસ ન્યાયિક અધિકારી અને સરકારી વકીલની વ્યવસ્થા
ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ હેઠળ રેપ અને પોક્સો એક્ટ સંબંધિત કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે સમર્પિત ન્યાયિક અધિકારી અને સ્પેશલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે. દરેક (FTSC) માટે ખાસ નિયુક્ત સ્પેશલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર રાખવાનો પ્રસ્તાવ છે.
આ ઉપરાંત દરેક કોર્ટ માટે છ સપોર્ટ સ્ટાફની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ કેસની સુનાવણી દરમિયાન વહીવટી અને કાનૂની પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને ઝડપી બનાવવાનો છે.
સમર્પિત સ્ટાફ અને સરકારી વકીલની ઉપલબ્ધતાને કારણે કેસની કાર્યવાહી વધુ વ્યવસ્થિત રીતે આગળ વધશે અને અનાવશ્યક વિલંબ ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
રેપ અને પોક્સોના પેન્ડિંગ કેસ ઘટાડવા પર ખાસ ભાર
સરકારના નિર્ણયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રેપ અને પોક્સો એક્ટ હેઠળના પેન્ડિંગ કેસની સંખ્યા ઘટાડવાનો છે. ગંભીર યૌન અપરાધના કેસમાં પીડિતો અને તેમના પરિવારજનોને લાંબા સમય સુધી ન્યાયની રાહ જોવી ન પડે તે માટે સમયબદ્ધ સુનાવણીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.
આ યોજના હેઠળ નબળા સાક્ષીઓ માટેના નિવેદન કેન્દ્રો અને બાળકો માટે અનુકૂળ કોર્ટની સુવિધાઓ ઊભી કરવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવશે. ખાસ કરીને બાળકોને કોર્ટમાં સાક્ષી આપતી વખતે ભય કે માનસિક દબાણનો સામનો ન કરવો પડે તે માટે ચાઇલ્ડ-ફ્રેન્ડલી વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
મહિલાઓ અને બાળકો યોજનાના મુખ્ય લાભાર્થી
Fast Track Special Court યોજનાના મુખ્ય લાભાર્થી મહિલાઓ અને બાળકો રહેશે. ખાસ કરીને પોક્સો એક્ટ હેઠળ યૌન અપરાધનો ભોગ બનેલા બાળકો અને રેપ કેસની પીડિત મહિલાઓને ઝડપી ન્યાય અપાવવો આ યોજનાનો મહત્વપૂર્ણ હેતુ છે.
આ યોજના જસ્ટિસ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા સંબંધિત રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટીતંત્ર સાથે મળીને અમલમાં મૂકવામાં આવશે. યોજનાની કામગીરી પર નજર રાખવા માટે FTSC ડેશબોર્ડ, સમયાંતરે પ્રોગ્રેસ રિપોર્ટ અને રાજ્યો દ્વારા આપવામાં આવતી ખર્ચની વિગતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
જસ્ટિસ ડિપાર્ટમેન્ટ હાઇકોર્ટ અને રાજ્ય સરકારો સાથે પણ નિયમિત ચર્ચા કરશે, જેથી યોજનાના અમલીકરણમાં આવતી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવી શકાય.
2019માં શરૂ થઈ હતી ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશલ કોર્ટ યોજના
ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશલ કોર્ટની કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજના 2 ઓક્ટોબર 2019ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ક્રિમિનલ લો (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, 2018 બાદ અને સુપ્રીમ કોર્ટના 25 જુલાઈ 2019ના નિર્દેશોના અનુસંધાનમાં આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે પોક્સો એક્ટ હેઠળ 100થી વધુ પેન્ડિંગ કેસ ધરાવતા જિલ્લાઓમાં સમર્પિત સ્પેશલ કોર્ટ સ્થાપિત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. ત્યારબાદ દેશભરમાં ની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી.
આ યોજના શરૂ થયા બાદ અત્યાર સુધીમાં કુલ 4,02,457 કેસનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટની વ્યવસ્થા ગંભીર યૌન અપરાધોના કેસના ઝડપી નિકાલમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
શરૂઆતમાં આ યોજના માત્ર એક વર્ષ માટે અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી, પરંતુ તેની ઉપયોગિતા અને જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને તેને સમયાંતરે લંબાવવામાં આવી હતી. અગાઉ આ યોજના 31 માર્ચ 2026 સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. હવે કેન્દ્રીય કેબિનેટે તેને વધુ પાંચ વર્ષ માટે એટલે કે 31 માર્ચ 2031 સુધી ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી છે.
સરકારના આ નિર્ણયથી રેપ અને પોક્સો એક્ટ હેઠળના પેન્ડિંગ કેસોના ઝડપી નિકાલને વધુ વેગ મળવાની આશા છે. સાથે જ મહિલાઓ અને બાળકોને સમયસર ન્યાય મળે અને ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં તેમનો વિશ્વાસ વધુ મજબૂત બને તે દિશામાં આ મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
