- 5000 સંતો અને 7000 મંદિરોનું શહેર
- પુસ્તકોમાં અયોધ્યાનો ઇતિહાસ 2200 વર્ષ જુનો
- બૌદ્ધ અને જૈનો માટે પણ અયોધ્યા પવિત્ર વિશે
- 108 તળાવ- 60 મંદિરોના પુનઃવિકાસની કામગીરી ચાલુ
- સરયુમાત્ર પર્યટન સ્થળ નહી પણ 1,272 ગામોની જીવાદોરી
7,000 મંદિરો અને મઠોના શહેર અયોધ્યામાં દરેક વ્યક્તિ પાસે રામ સાથે જોડાયેલી કોઈને કોઈ વાર્તા છે. જેમાં વિવિધ વાર્તાઓની તમને આજની અયોધ્યા સાથે જોડાયેલી દરેક બાબતો વિશે જણાવીશું. આજે અયોધ્યા સીરીઝના મંતવ્ય વિશેષના પહેલા એપિસોડમાં જુઓ, અયોધ્યા હોવાનો અર્થ શું છે ?
અયોધ્યા દરેકની છે. 7મી સદીમાં જ્યારે ચીની પ્રવાસી હ્યુએન ત્સાંગ આવ્યો ત્યારે તેણે અહીં 20 બૌદ્ધ મંદિરો જોયા. જૈનો માને છે કે તેમના પાંચ તીર્થંકરોનો જન્મ અહીં થયો હતો. હિંદુ ધર્મની માન્યતાઓ અનુસાર, અયોધ્યા એ એક શહેર છે જે શિવના ત્રિશુલ અને વિષ્ણુના સુદર્શન ચક્ર પર સ્થિત છે.
સ્કંદ પુરાણમાં એક કથા છે જે અનુસાર મનુએ એક શહેર બનાવવાનું વિચાર્યું જે સ્વર્ગ જેવું હશે. જ્યારે તેઓ બ્રહ્મા પાસે પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે મનુને વિષ્ણુ પાસે મોકલ્યા. વિષ્ણુ દ્વારા પસંદ કરાયેલું સ્થાન સાકેતધામ હતું, એટલે કે આજની અયોધ્યા. આ શહેરની સ્થાપના વિશ્વકર્મા અને મહર્ષિ વશિષ્ઠ દ્વારા સરયુના કિનારે કરવામાં આવી હતી. આજે અયોધ્યાની શેરીઓમાં ભીડ જોવા મળી રહી છે. પ્રસંગ ઉજવણીનો છે. 22 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ રામલલાના પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવશે.
રામ, એટલે કે અયોધ્યાના રાજા. સદીઓ જૂની અયોધ્યામાં રાજાઓ બદલાતા રહ્યા અને સામ્રાજ્ય પણ બદલાતા રહ્યા, પરંતુ અયોધ્યા એ જ રહી. મંદિરો અને મસ્જિદો બનાવવામાં આવી અને તોડી પાડવામાં આવી, વિવાદો થયા, પરંતુ અયોધ્યા હવે સ્માર્ટ સિટી બનવાના માર્ગે છે. રામલલાના દર્શન કરવા આવનાર લાખોની સંખ્યામાં લોકોના સ્વાગતની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
અયોધ્યા આખરે શું છે?
અયોધ્યા શું છે તે સમજવા માટે… અમે તમને લઇ જઈશું આ શહેરની ધરી માનવામાં આવતા, એટલે કે રામલલા પાસે. અહીંના મુખ્ય પૂજારી 83 વર્ષના સત્યેન્દ્ર દાસ 32 વર્ષથી રામલલાની સેવા કરી રહ્યા છે. પૂજારી બનતા પહેલા તેઓ શિક્ષક હતા. યુપીના સંત કબીરનગર જિલ્લાના રહેવાસી સત્યેન્દ્ર દાસ 8 ફેબ્રુઆરી, 1958ના રોજ અભ્યાસ માટે અયોધ્યા આવ્યા હતા અને ક્યારેય ઘરે પરત ફર્યા નથી.
અયોધ્યા વિશે તેઓનું કહેવું છે કે, ‘ના યતો સતઃ જસા અયોધ્યા’ એટલે કે અયોધ્યા એક એવી નગરી છે જેને ક્યારેય જીતી શકાતી નથી. ભગવાને તેની સ્થાપના કરી છે અને તે અહીં રાજા છે. અહીં દરેક કામ તેની પરવાનગીથી જ થાય છે. એવું પણ માની શકાય છે કે અયોધ્યા સ્વયં ભગવાનનું જ સ્વરૂપ છે.
સત્યેન્દ્ર દાસ આગળ કહે છે, ‘સરયૂ નદીના કિનારે આવેલી અયોધ્યાને પુરાણોમાં અષ્ટકોણ જેવો આકાર આપવામાં આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે. તે વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડમાં લખેલું છે, જ્યારે મનુ અને શતરૂપાએ અયોધ્યાની સ્થાપના કરી ત્યારે તે 12 યોજન લાંબી અને ત્રણ યોજન પહોળી હતી. એક યોજન એટલે 13-16 કિમી બરાબર જેટલુ થાય.
ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ સૂર્ય સિદ્ધાંતમાં 1 યોજનને 8 કિલોમીટર બરોબર બતાવવામાં આવ્યું છે.સાતમી સદીમાં ચીની પ્રવાસી ય્હેનસાંગે અયોધ્યાને પિકોસીયા કહ્યું છે, ય્હેનસાંગે ચીની લંબાઈ અનુસાર અયોધ્યાને 16 લી બતાવ્યું હતું. એક ચીની “લી” 1/6 માઈલ બરોબર થાય છે.અકબરના દરબારમાં રહેલ અબુલ ફઝલની પુસ્તક આઈન-એ-અકબરીમાં અયોધ્યાની લંબાઈ 148 કોસ અને પહોળાઈ 32 કોસ બતાવવામાં આવી છે.
પૌરાણિક માન્યતાઓ ઉપરાંત, અયોધ્યાનો અધિકૃત ઇતિહાસ અંગે ઈતિહાસકાર લલિત મિશ્રા જેઓ 20 વર્ષથી અયોધ્યા પર સંશોધન કરી રહ્યા છે. તેઓએ જણાવ્યું હતું કે, ‘આધુનિક ઈતિહાસમાં અયોધ્યાનો 2200 વર્ષ જૂનો ઈતિહાસ જોવા મળે છે. મગધ સમ્રાટ પુષ્યમિત્ર સુંગ અહીં શાસન કરતા હતા. શ્રી રામ પછી, તેમણે જ અહીં અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો હતો. તે સમયગાળાના સિક્કા પણ અહીં મળી આવ્યા છે. સુંગ પછી અયોધ્યાની સત્તા ઉજ્જૈનના મહારાજા વિક્રમાદિત્ય પાસે ગઈ.
‘વિક્રમાદિત્ય પછી, કનિષ્કની સેનાએ અયોધ્યા પર હુમલો કર્યો, પરંતુ તેણે તેના પર શાસન કર્યું નહીં. અયોધ્યાનું નવું નિર્માણ રાજા ગોવિંદ ચંદ્ર દેવના શાસન હેઠળ મધ્યકાલીન સમયગાળામાં થયું હતું. તેમનો એક શિલાલેખ પણ ખોદકામમાં મળી આવ્યો છે. આ પછી લગભગ 500 વર્ષ પહેલા બાબરે અયોધ્યા જીતી લીધી હતી.
‘બાબર પછી બંગાળના નવાબ અલીવર્દી ખાને અયોધ્યામાં સત્તા સંભાળી હતી. તેમના પછી નવાબ સઆદત ખાન આવ્યા, જેમણે ફૈઝાબાદનો પાયો નાખ્યો હતો. તેમના અનુગામી શુજા-ઉદ-દૌલાએ ફૈઝાબાદને અવધની રાજધાની બનાવી હતી. 200 વર્ષ પહેલા મુઘલ સામ્રાજ્યએ અયોધ્યા છોડી દીધી હતી. તેમણે અહીંની ગાદી રાજા દર્શન સિંહને સોંપી દીધી. ત્યારથી અયોધ્યામાં આ રાજવી પરિવાર સત્તા પર છે.
અયોધ્યામાં રામ પથ પર હનુમાનગઢી મંદિર આવેલું છે. અહીં દરરોજ 50 હજારથી વધુ લોકો દર્શન કરવા માટે આવે છે. આ અયોધ્યાના સૌથી પ્રાચીન મંદિરોમાંથી એક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ભગવાન હનુમાન આજે પણ આ મંદિરમાં ભૌતિક સ્વરૂપમાં નિવાસ કરે છે અને અહીંથી આખા અયોધ્યા શહેરની રક્ષા કરે છે.
હનુમાનગઢીના પૂજારી આશિષ દાસે અયોધ્યાના મઠો અને મંદિરો વિશે તેઓ કહે છે કે, ‘સ્કંદ પુરાણથી લઈને બ્રિટિશ દસ્તાવેજો સુધી દરેક જગ્યાએ નોંધ છે કે અયોધ્યામાં કુલ 6 થી 7 હજાર મંદિરો છે. અહીં શીખ, જૈન અને બૌદ્ધ મંદિરો પણ આવેલા છે.અયોધ્યા ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી અનુસાર, હાલમાં નિર્મોહી, દિગંબર અને અની અખાડાઓમાં 5,000 થી વધુ સંતો અને ઋષિઓ છે. શહેરમાં કુલ 60 વોર્ડ છે જેમાં 24.7 લાખ લોકો રહે છે. જેમાં 12.6 લાખ પુરુષો અને 12.1 લાખ મહિલાઓ છે.
નિર્વાણ અની અખાડાના મુખ્ય સંત સ્વામી સીતારામ દાસ જણાવે છે, ‘પર્યટન વિભાગે અયોધ્યામાં 60 મંદિરોની પસંદગી કરી હતી, જેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. શહેરમાં સીતા તળાવ, શુક્ર કુંડ સહિત 108 તળાવોનું પણ વિકાસકાર્ય કાર્યરત છે. અયોધ્યાની મુલાકાતે આવતા લોકો સરયૂ નદીની મુલાકાત ચોક્કસ લે છે. અહીં દર વર્ષે દીપોત્સવ થાય છે. દરરોજ સાંજે 6 વાગ્યે સરયુના નયા ઘાટ પર ભવ્ય આરતી થાય છે. ઘાટ સાથે રિવર ફ્રન્ટ અને લીલું મેદાન તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.
જો કે, સરયુ નદી માત્ર એક પર્યટન સ્થળ નથી પરંતુ અયોધ્યાના 1272 ગામોની જીવનરેખા પણ છે. સરયુના કિનારે કુલ 14 મોટા ઘાટ આવેલા છે. આમાં ગુપ્તાર ઘાટ, લક્ષ્મણ ઘાટ, કૈકેયી ઘાટ, પાપમોચન ઘાટ, રણમોચન ઘાટ, કૌશલ્યા ઘાટ, અહિલ્યાબાઈ ઘાટ, જાનકી ઘાટ, જટાયુ ઘાટ અને નયા ઘાટ પ્રસિદ્ધ છે. આમાંથી અડધાથી વધુ હજુ પણ કાચાં છે. તેમને કોંક્રીટ બનાવવા માટે સરકાર 39 કરોડ રૂપિયા ખર્ચવા જઈ રહી છે.
અયોધ્યા પર્યટન વિભાગ યુપીનો સૌથી લાંબો ઘાટ નયા ઘાટથી ગુપ્તર ઘાટ બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આના માટે અંદાજે 232 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થશે. તેની લંબાઈ 6 કિલોમીટર હશે. ડિસેમ્બર 2020માં સિંચાઈ વિભાગે સરકારને તેની દરખાસ્ત મોકલી હતી.
જો કે અયોધ્યામાં 7,000 મંદિરો છે, પરંતુ 3 મંદિરો પોતાની સુંદરતા અને ભવ્યતા માટે જાણીતા છે. પહેલા કનક ભવન જેની માન્યતા છે કે, માતા કૈકૈઈએ શ્રી રામ અને સીતા માતાના વિવાદ બાદ આ ભવન તેઓને ભેટ આપ્યો હતો, પહેલાં રાજા વિક્રમાદિત્ય અને પછી ઓરછાની રાણી ભાનુ કુંવરીએ આનો જીર્ણોદ્ધાર કર્યો હતો. પછી આવે છે હનુમાન ગઢી જેની માન્યતા છે કે, લંકા પર વિજય મેળવ્યા બાદ ભગવાન રામ અયોધ્યા પરત આવ્યા ત્યારે હનુમાનજી અહિયાં રહેવા લાગ્યા હતા. અહીંથી હનુમાનજી રામકોટની રક્ષા કરતા હતા, એટલા માટે આ જગ્યાનું નામ હનુમાનગઢ અથવા હનુમાન કોટ થઇ ગયું અને છેલ્લે દશરથ મહેલ જેની માન્યતા છે કે, રાજા દશરથે ત્રેતાયુગમાં આ મહેલની સ્થાપના કરી હતી, શ્રી રામ જન્મભૂમિથી માત્ર થોડાક અંતર પર આ મહેલ આજે પણ જગવિખ્યાત સિદ્ધ પીઠ છે. ત્રણેય મંદિરો રામજન્મભૂમિની 1 કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં છે. અયોધ્યામાં જોવાલાયક અન્ય સ્થળોમાં સીતા રસોઈ, ઠાકુર મંદિર, તુલસી મેમોરિયલ બિલ્ડીંગ, બહુ બેગમનો મકબરો, રામકથા પાર્ક, નયા ઘાટ, ગુપ્તર ઘાટ અને મોતી મહેલ છે.
રામ મંદિરના ઉદ્ઘાટન પહેલા અયોધ્યાને ભવ્ય બનાવવા માટે સરકારે એરપોર્ટ, અયોધ્યા ધામ સ્ટેશન ફેઝ-1, નયાઘાટ સુધી સ્પાઇન રોડ જેવા 50 મેગા પ્રોજેક્ટ તૈયાર કર્યા છે. તેના પર લગભગ 4100 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે.
અયોધ્યાના પ્રાદેશિક પર્યટન અધિકારી આરપી યાદવ કહે છે, ‘મેગા પ્રોજેક્ટ સિવાય ઉત્તર પ્રદેશ હાઉસિંગ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ અયોધ્યામાં એક નવી ટાઉનશિપ માટે કામ કરી રહ્યું છે. 1200 એકરમાં બનનારા આ પ્રોજેક્ટમાં પાવર સ્ટેશન, પેસેન્જર કન્વીનિયન્સ સેન્ટર, મલ્ટિલેવલ પાર્કિંગ અને ઘણી હોટલો બનાવવામાં આવી રહી છે. આ તમામ પ્રોજેકટની કામગીરી અંતિમ તબક્કામાં છે.
‘અયોધ્યામાં 30 મોટી હોટેલોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. જેમાંથી 3 શરૂ થઈ ગયા છે. બાકીની કામગીરી ચાલી રહી છે. અમને 400 નવી હોટલ બનાવવાનો લક્ષ્યાંક મળ્યો છે. હાલમાં જ તાજ ગ્રુપે અયોધ્યામાં 5 સ્ટાર હોટલ માટે અરજી કરી છે.
2020માં રામ મંદિરના ભૂમિપૂજન બાદ અયોધ્યામાં જમીનના દરો 12 થી 20 ગણા વધી ગયા છે. અયોધ્યાના સ્ટેમ્પ અને નોંધણી વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, ચૌદહ કોસી પરિક્રમાની આસપાસ 1,350 ચોરસ ફૂટ જમીનની કિંમત 4 લાખ રૂપિયાથી વધીને લગભગ 65 લાખ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.
રામ જન્મભૂમિ પથ, ભક્તિ પથ, રામપથ કોરિડોર પાસે ખાલી પડેલી જમીનોની પણ આવી જ હાલત છે. એકંદરે, તમે મંદિરની જેટલી નજીક જશો, જમીન એટલી મોંઘી થશે.
મંદિરના ઉદ્ઘાટન પહેલા હોટલોના ભાડામાં પણ વધારો થયો છે. અયોધ્યામાં 80% હોટલોમાં રૂમ ખાલી નથી. મંદિરની નજીક બનેલી હોટલોમાં રાત્રિનું ભાડું 2000 રૂપિયાથી વધીને 3500 રૂપિયા થઈ ગયું છે. હોમ સ્ટેના માલિકોએ પણ તેમના દરમાં વધારો કર્યો છે. સસ્તી હોટેલમાં એક રાત્રિ રોકાણનો સૌથી ઓછો ચાર્જ 1200 રૂપિયા સુધીનો છે.
22 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ રામલલાના જીવનને પવિત્ર કરવામાં આવશે. મંદિરનો પહેલો માળ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર છે. સિંહ દ્વાર, રંગ મંડપ, નૃત્ય મંડપ અને ગર્ભગૃહમાં કોતરકામનો અંતિમ તબક્કો ચાલી રહ્યો છે. શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્રના જનરલ સેક્રેટરી ચંપત રાય કહે છે, ‘રામલલાના દર્શન કરવા દેશભરમાંથી આવતા લોકોએ એક વાત ધ્યાનમાં રાખવાની છે કે મંદિરનું સૂત્ર છે – ‘સબકે રામ’.
અંતે, ભગવાન રામની પંક્તિઓ, જે તેમણે અયોધ્યા માટે કહી હતી…
अपि स्वर्णमयी लंका न मे लक्ष्मण रोचते।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥
એટલે કે, હે લક્ષ્મણ, મને સુવર્ણ લંકા પણ ગમતી નથી. મારા માટે માતા અને જન્મભૂમિ અયોધ્યા સ્વર્ગ કરતા પણ મોટી છે.
અયોધ્યાનો ઈતિહાસ
(અયોધ્યાનો ફોટો લેવો) અયોધ્યાનો પ્રારંભિક બિંદુ બ્રહ્માજીના પુત્ર મનુ સાથે જોડાયેલો છે. અયોધ્યા મનુએ જ વસાવી હતી. સૂર્યવંશ મનુના પુત્ર ઈશ્વાકુથી જ શરુ થયેલ છે. ‘ગ્રહ મંજરી’ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોના આધાર પર અયોધ્યાની સ્થાપનાનો સમય ઇ.સ. પૂર્વે 2200ની આસપાસનો માનવામાં આવે છે.
(વાલ્મીકીનો ફોટો લેવો) વાલ્મીકિ રામાયણમાં અયોધ્યાને કોસલ જિલ્લાની રાજધાની માનવામાં આવે છે.
(પૌરાણિક ગ્રંથનો ફોટો લેવો) પૌરાણિક ઈતિહાસમાં સાત પુરીઓ છે. આમાં અયોધ્યાને પ્રથમ ગણવામાં આવે છે. તે પછી મથુરા, હરિદ્વાર, કાશી, કાંચી, ઉજ્જૈન અને દ્વારકાનો સમાવેશ થાય છે.
(અથર્વવેદનો ફોટો લેવો)અયોધ્યાનો પ્રથમ ઉલ્લેખ અથર્વવેદમાં જોવા મળે છે. જેમાં અયોધ્યાને દેવતાઓની નગરી ગણાવવામાં આવી છે, ભગવાન રામના પિતા દશરથ અહીંના 63મા રાજા હતા.
ત્રેતાયુગ પછી દ્વાપર યુગમાં પણ અયોધ્યાના સૂર્યવંશી રાજાનો ઉલ્લેખ છે, આ વંશના બૃહદ્રથને મહાભારતના યુદ્ધમાં અભિમન્યુએ માર્યો હતો.
અયોધ્યા હિંદુઓ સિવાય જૈનો અને બૌદ્ધોનું પણ પ્રવિત્ર ધાર્મિક સ્થાન રહ્યું છે. જૈન પરંપરા મુજબ 24 તીર્થસ્થાનોમાંથી 22 ઈશ્વાકુના વંશજ હતા. 24 તીર્થકરોમાંથી પ્રથમ તીર્થકર આદિનાથ(ઋષભદેવ જી) ની સાથે અન્ય 4 તીર્થકર નું જન્મસ્થળ અયોધ્યા જ છે.
બૌદ્ધ કાળમાં અયોધ્યાની પાસે નવું શહેર બન્યું હતું, જેનું નામ સાકેત હતું. અયોધ્યા અને સાકેતને કેટલાક વિદ્વાનોએ એક જ માન્યા છે, બૌદ્ધ સાહિત્યમાં બંનેનું નામ સાથે મળે છે. બૌદ્ધ માન્યતા અનુસાર, બુદ્ધ દેવ અયોધ્યા અથવા સાકેતમાં 16 વર્ષ સુધી રહ્યા હતા.
ભારતમાં તૈમુરના હમલા બાદ જૌનપુરમાં શકોંનું શાસન સ્થાપિત થયું, તો અયોધ્યા શર્કીયોના અધીન થઇ ગઈ. 1562માં બાબરે મુગલ રાજ્યની સ્થાપના કરી, તેના સેનાપતિએ 1528માં અયોધ્યા પર હમલો કરી અને બાબરી મસ્જિદ બનાવી. અકબરે 1580માં પોતાના સામ્રાજ્યને 12 પ્રાંતોમાં વહેંચી દીધું, અયોધ્યા અવધ પ્રાંતની રાજધાની હતી.
22 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 70 એકરમાં ફેલાયેલા ભવ્ય રામ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કરશે. મંદિર 2 દિવસ પછી એટલે કે 24મી જાન્યુઆરીથી ભક્તો માટે ખુલશે. મંદિર ટ્રસ્ટનો અંદાજ છે કે રામલલાના અભિષેક બાદ દરરોજ લગભગ 2 લાખ લોકો દર્શન માટે અયોધ્યા પહોંચશે. તેમના માટે અયોધ્યામાં ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કાર્યરત થઈ ગયું છે. રેલવે 1000 ટ્રેનો દોડાવવા જઈ રહી છે. રોડવેઝ દ્વારા 116 બસો તૈયાર રાખવામાં આવી છે.
આ પણ વાંચો:ફતેપુરા નગરમા ગંદકીનું સામ્રાજ્ય ઠેર ઠેર કચરા અને કાદવ કીચડના ઢેર
આ પણ વાંચો:વંથલીમાં સિંહના આંટાફેરા, સિંહની ડણકથી સ્થાનિકોમાં ભયનો માહોલ
આ પણ વાંચો:ખંભાતમાં રો-મટીરીયલ મોંઘુ થતા પતંગના ભાવમાં 15 થી 20% નો વધારો
આ પણ વાંચો:અંકલેશ્વરનો યુવાન સુરતમાં કરોડોનું ફુલેકુ ફેરવી ગયો….
