National News: ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન, પાકિસ્તાનની રડાર સિસ્ટમ 23 મિનિટ સુધી જામ રહી. આ 23 મિનિટ એ ક્ષણો હતી જ્યારે ભારતીય વાયુસેનાએ ચીન દ્વારા પાકિસ્તાનને પૂરી પાડવામાં આવેલી હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીને બાયપાસ કરી હતી એટલું જ નહીં, પરંતુ તેની રડાર સિસ્ટમને પણ જામ કરી દીધી હતી. ભારત સરકારે કહ્યું છે કે ભારતનું મિશન આ 23×60 = 1380 સેકન્ડમાં પૂર્ણ થયું હતું. ૨૨ એપ્રિલે પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાના જવાબમાં ભારત દ્વારા ઓપરેશન સિંદૂર શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 26 લોકો માર્યા ગયા હતા.

પ્રશ્ન એ છે કે ભારત 23 મિનિટ સુધી પાકિસ્તાનની રડાર સિસ્ટમ કેવી રીતે જામ કરી શક્યું? છેવટે, રડાર કેવી રીતે જામ થાય છે? આ પાછળનું વિજ્ઞાન શું છે? યુદ્ધના શબ્દકોશમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ચુંબકીય, રેડિયો ઇમેજિંગ, તરંગો, ધ્વનિ અને ગતિ કેવી રીતે ઘાતક શસ્ત્રો બની જાય છે.

આ સમજવું એ વિજ્ઞાન સાહિત્ય સમજવા જેવું છે? પણ ચાલો આને સરળ ભાષામાં સમજીએ.

રડાર (રેડિયો ડિટેક્શન અને રેન્જિંગ) ટૂંકમાં લખાયેલું છે. રેડિયો ડિટેક્શન એન્ડ રેન્જિંગ એટલે કે રડાર એક એવી ટેકનોલોજી છે જે રેડિયો તરંગોનો ઉપયોગ કરીને વસ્તુઓનું અંતર, દિશા, ગતિ અને અન્ય લાક્ષણિકતાઓ શોધી કાઢે છે. આમાં, રેડિયો સિગ્નલ મોકલવામાં આવે છે, જે કોઈ વસ્તુ સાથે અથડાયા પછી પાછા ફરે છે, અને તેના આધારે તે વસ્તુ વિશે માહિતી મેળવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ ટ્રાફિક નિયંત્રણ, ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ, હવામાન દેખરેખ અને નેવિગેશનમાં થાય છે.

રડાર સિસ્ટમને જામ કરવાનો અર્થ એ છે કે તેના ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સિગ્નલોને દબાવીને અથવા હેરફેર કરીને કોઈ વસ્તુને શોધવા, ટ્રેક કરવા અથવા લક્ષ્ય બનાવવાની તેની ક્ષમતામાં વિક્ષેપ પાડવો. ઓપરેશન સિંદૂરમાં રડાર જામિંગે કદાચ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી, ખાસ કરીને 7 અને 9-10 મે 2025 ના રોજ પાકિસ્તાની હવાઈ મથકો પર ભારતના સફળ હવાઈ હુમલા દરમિયાન. જ્યારે હાઈ એલર્ટની સ્થિતિ હોવા છતાં, ભારતીય મિસાઈલોએ પાકિસ્તાની હવાઈ ક્ષેત્રનું ઉલ્લંઘન કર્યું અને આતંકવાદી ઠેકાણાઓનો નાશ કર્યો.

રડાર ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક (EM) તરંગો ઉત્પન્ન કરે છે. લશ્કરી રડાર 2-18 GHz જનરેટ કરે છે. આ તરંગો વસ્તુઓ સાથે અથડાય છે અને રડાર રીસીવર પર પાછા ફરે છે. રીસીવરો આ પરત આવેલા તરંગોની પ્રક્રિયા કરે છે અને પદાર્થની શ્રેણી, ગતિ અને દિશા નક્કી કરે છે.

રડાર જામિંગ આ પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ પાડે છે. હકીકતમાં, તે રડારની ઑબ્જેક્ટ દ્વારા પરત કરાયેલા સિગ્નલોનું ચોક્કસ અર્થઘટન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે.

લશ્કરી રડારની મદદથી, એ જાણી શકાય છે કે કોઈ મિસાઈલ કે ડ્રોન કઈ દિશામાંથી, કેટલી ઝડપે આવી રહ્યું છે અને તે કેટલી સેકન્ડમાં લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકે છે. આ શોધી કાઢ્યા પછી, રક્ષણાત્મક વલણ અપનાવીને, આપણી મિસાઇલને આવનારી મિસાઇલ અથવા ડ્રોનને લક્ષ્ય પર પહોંચે તે પહેલાં જ તેને તોડી પાડવા માટે મોકલવામાં આવે છે.

શુદ્ધ ગણિત, સુપર ફાસ્ટ પ્રોસેસર

અહીં, જબરદસ્ત ગુણાકાર ગણિત સેકન્ડમાં થાય છે. આ શુદ્ધ ગણિત છે, તમે પહેલા દુશ્મનની મિસાઇલની ગતિનો અંદાજ લગાવો, પછી શોધો કે મિસાઇલને લક્ષ્ય પર પહોંચવામાં કેટલો સમય લાગશે, અને પછી નક્કી કરો કે તમારે તમારી મિસાઇલ કેટલી ઝડપથી મોકલવી જોઈએ જેથી તે લક્ષ્ય પર અથડાતા પહેલા હવામાં નાશ પામે.

7 મે, 9-10 ના રોજ, ચીન પાસેથી ખરીદેલી પાકિસ્તાનની HQ-9 હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ એ જ કાર્ય કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ. ભારતની શ્રેષ્ઠ રડાર જામિંગ સિસ્ટમ દ્વારા આને નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યું.

એ નોંધવું યોગ્ય છે કે આ સમગ્ર કાર્યમાં ગતિ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ બધું વીજળીની ગતિએ થાય છે. આ માટે ખૂબ જ ઝડપી પ્રોસેસરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

સંદર્ભ માટે, અમે તમને જણાવી દઈએ કે ભારતની બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક મિસાઈલની ગતિ 1 સેકન્ડમાં આશરે 1 કિલોમીટર છે. એનો અર્થ એ થયો કે આ સ્થિતિમાં, 10 સેકન્ડની ખોટી ગણતરી પણ તમારા લક્ષ્યને તમારાથી 10 કિલોમીટર દૂર ધકેલી દેશે અને તેને નષ્ટ કરવા માટે છોડવામાં આવેલું દુશ્મનનું શસ્ત્ર નકામું થઈ જશે.

રડારનો કાર્યકારી સિદ્ધાંત શું છે?

રડાર એન્ટેના ઉચ્ચ આવર્તન ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક પલ્સ બહાર કાઢે છે, જે પ્રકાશની ગતિએ મુસાફરી કરે છે. રડાર અવાજને ફિલ્ટર કરે છે અને લક્ષ્ય માહિતી પૂરી પાડવા માટે રીટર્ન સિગ્નલ પર પ્રક્રિયા કરે છે.

અહીં સિગ્નલ-ટુ-નોઈઝ રેશિયોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. સિગ્નલ-ટુ-નોઈઝ રેશિયો ઉપયોગી સિગ્નલ (જે માહિતી વહન કરે છે) અને સંદેશાવ્યવહાર પ્રણાલીમાં અવાજ (અનિચ્છનીય અવાજ) ની મજબૂતાઈનું વર્ણન કરે છે.

ઉચ્ચ SNR સૂચવે છે કે શોધ સ્પષ્ટ છે, જ્યારે નીચું SNR સૂચવે છે કે શોધ ઝાંખી છે.

રડાર જામિંગ કેવી રીતે થાય છે?

રડાર જામિંગ SNR ઘટાડે છે અથવા ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક વાતાવરણમાં ફેરફાર કરીને રડારને ગેરમાર્ગે દોરે છે.

જામિંગ બે રીતે કરવામાં આવે છે

અવાજ જામિંગ: દુશ્મનના રડારને જામ કરતી વખતે, જામર દુશ્મનના ફ્રીક્વન્સી બેન્ડમાં અત્યંત શક્તિશાળી ઇલેક્ટ્રો-મેગ્નેટિક તરંગો ઉત્પન્ન કરે છે. આ ‘અવાજ’ બનાવે છે. આના કારણે, લક્ષ્યને ફટકાર્યા પછી પાછો ફરતો સિગ્નલ વિકૃત થઈ જાય છે. આના કારણે SNR ઘટે છે. પરિણામે, દુશ્મન રડાર લક્ષ્યને યોગ્ય રીતે શોધી શકતું નથી અને જામર દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પૃષ્ઠભૂમિ અવાજથી મૂંઝવણમાં મુકાય છે.

આની અસર એ થશે કે રડાર સ્ક્રીન ખોટો અથવા ખોટો લક્ષ્ય બતાવી શકે છે, જેના કારણે રડાર આવનારી મિસાઇલને લોક કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

છેતરપિંડી જામિંગ: આ એક રમુજી વાર્તા છે. આમાં જામર ખોટા સિગ્નલ ઉત્પન્ન કરે છે, આ સિગ્નલ રડાર પરત કરતા સિગ્નલો જેવા જ હોય ​​છે. આ કારણે રડાર ખોટા લક્ષ્ય અથવા રેન્જ પર લોક થઈ જાય છે. આમાં, રડારના સિગ્નલ પ્રોસેસિંગ અલ્ગોરિધમની નબળાઈનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત, રડાર જામિંગની અન્ય તકનીકો પણ છે. જેમ કે ડિજિટલ રેડિયો ફ્રીક્વન્સી મેમરી (DRFM). આમાં, રડારમાંથી નીકળતા તરંગોને ડિજિટલ રીતે બદલવામાં આવે છે. આ પછી તેને ફરીથી છેતરપિંડી જામિંગ માટે મોકલવામાં આવે છે.

જામિંગમાં મૂળભૂત રીતે વિજ્ઞાનની મદદથી દુશ્મનના સોફ્ટવેરને છેતરવાનો અથવા છેતરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ બધું વિજ્ઞાનનું અજાયબી છે. જામિંગની સૌથી મોટી તાકાત અને ખાસિયત એ છે કે તેમાં વ્યક્તિને દુશ્મનના ઠેકાણા પર જવાની જરૂર નથી. આ સમગ્ર કાર્ય ઇલેક્ટ્રોનિક અને કાઉન્ટર ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ સાથે સંબંધિત છે. એટલા માટે તેમને ઇલેક્ટ્રોનિક કાઉન્ટર મેઝર કહેવામાં આવે છે.

ભારતે પાકિસ્તાનના રડારને કેવી રીતે જામ કર્યું?

7, 9 અને 10 મેના રોજ ભારતે પાકિસ્તાનના રડારને કેવી રીતે જામ કરી દીધું? કેવી રીતે પાકિસ્તાની રડાર સિસ્ટમને મૂર્ખ બનાવવામાં આવી અને 23 મિનિટ સુધી ડિજિટલ અંધકારમાં રહી. આ વાર્તા ભારતીય વાયુસેના અને ભારતીય સંરક્ષણ પ્રણાલીની અતિ તેજસ્વીતાની વાર્તા છે. ફક્ત ભારતીય સેના પાસે જ તેની સંપૂર્ણ વિગતો છે.

પરંતુ ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર (EW) ઇલેક્ટ્રોનિક કાઉન્ટરમેઝરની દુનિયામાં પ્રચલિત ટેકનોલોજીના આધારે, આપણે કહી શકીએ છીએ કે ભારતે પણ આ જ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હશે.

રાફેલ અને સ્પેક્ટ્રા: ફ્રાન્સ પાસેથી ખરીદાયેલ રાફેલ સ્પેક્ટ્રા ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ પ્રણાલીથી સજ્જ છે. આ દુશ્મનની SEAD સિસ્ટમનો નાશ કરવા માટે રચાયેલ છે. SEAD એટલે દુશ્મનના હવાઈ સંરક્ષણનું દમન. તેનો અર્થ એ છે કે દુશ્મનની હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીનો નાશ કરવો. સ્પેક્ટ્રા એક ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ પ્રણાલી છે. તે રડાર, ઇન્ફ્રારેડ મિસાઇલો અને લેસર જેવા હવાઈ અને જમીની જોખમો સામે રાફેલની ટકી રહેવાની ક્ષમતા વધારવાનું કામ કરે છે.

એક અગ્રણી ઉડ્ડયન મેગેઝિન, એસપી એવિએશન અનુસાર, સ્પેક્ટ્રા એ રાફેલનું સ્માર્ટ “રક્ષણ કવચ” છે જે દુશ્મનના રડાર, મિસાઇલો અને લેસરોને જુએ છે, સેન્સ કરે છે અને તેને બદલી નાખે છે. તે વિમાનને છુપાવવા, રક્ષણ આપવા અને વળતો હુમલો કરવામાં મદદ કરે છે, જેથી પાઇલટ સુરક્ષિત રીતે મિશન પૂર્ણ કરી શકે. આ સિસ્ટમ રાફેલને આધુનિક હવાઈ યુદ્ધમાં “અદ્રશ્ય કવચ” પ્રદાન કરે છે, જે તેને ઉચ્ચ-ટેકનોલોજી હવાઈ સંરક્ષણ નેટવર્કથી પણ સુરક્ષિત રાખે છે.

તે રડાર ટ્રેકિંગને વિક્ષેપિત કરવા માટે અવાજ અને છેતરપિંડી જામિંગનો પણ ઉપયોગ કરે છે.

એવું અનુમાન કરી શકાય છે કે 9-10 મેના હુમલા દરમિયાન, રાફેલે કદાચ SEAD મિશનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. બ્રહ્મોસ મિસાઇલો અથવા અન્ય વિમાનો માટે રસ્તો સાફ કરવા માટે તેણે પાકિસ્તાની રડાર જામ કરી દીધા.

બ્રહ્મોસ મિસાઇલ: રાફેલ ઉપરાંત, બ્રહ્મોસે ઓપરેશન સિંદૂરમાં અજાયબીઓ કરી. બ્રહ્મોસ મિસાઇલ લો એલ્ટિટ્યુડ ટેરેન હગિંગ ક્ષમતાથી સજ્જ છે. આનો અર્થ એ થયો કે આ મિસાઇલ દુશ્મનના રડાર અને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓથી બચવા માટે 10 થી 15 મીટરની ઊંચાઈએ જમીનની ખૂબ નજીક ઉડી શકે છે. આ ખ્યાલ મિસાઇલને “જમીન પર ચોંટી રહેવા” સક્ષમ બનાવે છે, જેનાથી તે રડાર શોધથી બચી શકે છે અને ચોક્કસ ચોકસાઈ સાથે તેના લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકે છે.

આ જ કારણ છે કે ચીનની HQ-9 સંરક્ષણ પ્રણાલી એક પણ બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક મિસાઇલને અટકાવી શકી નથી. જમીનની નજીક ઉડવાથી રડાર જમીનના સ્તરે સામાન્ય ભારે અવાજના સંપર્કમાં આવે છે. આ કારણે, આ મિસાઇલ મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમના રડાર હેઠળ આવતી નથી.

આ ઉપરાંત, બ્રહ્મોસની અદ્ભુત ગતિ પણ તેને અભેદ્ય બનાવે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે બ્રહ્મોસની ગતિ 2.8 મેક છે. આનો અર્થ એ થયો કે તે અવાજની ગતિ કરતાં 2.8 ગણી વધુ ઝડપથી ઉડે છે. ધ્વનિની ગતિ ૩૪૩ મીટર પ્રતિ સેકન્ડ છે. આ રીતે બ્રહ્મોસની ગતિ 960 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ છે. એટલે કે, એક સેકન્ડમાં લગભગ 1 કિલોમીટર. આટલી હાઇ સ્પીડ મિસાઇલ સામે, ચીનમાં બનેલી HQ-9 ડિફેન્સ સિસ્ટમ પાકિસ્તાનને મદદ કરી શકી નહીં અને બ્રહ્મોસે તેના બધા લક્ષ્યોને નિશાન બનાવ્યા. આ ઉપરાંત, બ્રહ્મોસની પોતાની જામિંગ સિસ્ટમ છે જે તેને વધુ ઘાતક બનાવે છે.

છેતરપિંડી જામિંગ: એવું માનવામાં આવે છે કે રાફેલ અને સુખોઈ-30 પર સ્થાપિત DRFM જામરોએ પાકિસ્તાની સિસ્ટમને ખોટા લક્ષ્યો આપ્યા હતા. આના કારણે પાકિસ્તાન ડિજિટલ અંધકારમાં ધકેલાઈ ગયું. આનો અર્થ એ થયો કે પાકિસ્તાની મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમને તેના હવાઈ ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલી કોઈપણ ગતિવિધિની જાણ નહોતી. આના કારણે પાકિસ્તાની સંરક્ષણ પ્રણાલી ગેરમાર્ગે દોરાઈ ગઈ અને નકલી લક્ષ્યને ટ્રેક કરવાનું શરૂ કર્યું. તે સમજાવે છે કે કેવી રીતે ભારતે, પાકિસ્તાનની ચેતવણીની સ્થિતિ હોવા છતાં, તેના હવાઈ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી ઘૂસણખોરી કરી અને ખોટા સંકેત આપીને તેના મિસાઇલ સંરક્ષણને વાળ્યું.

સીડ: ભારતના હુમલાઓમાં રડાર સાઇટ્સ પર ભૌતિક હુમલાઓ તેમજ જામિંગનો સમાવેશ થતો હોવાની શક્યતા છે. સેટેલાઇટ છબીઓ દર્શાવે છે કે સુક્કુરમાં એક રડાર ઇન્સ્ટોલેશન નાશ પામ્યું હતું, જે સૂચવે છે કે ભારતે તેની બ્રહ્મોસ મિસાઇલો માટે સમય મેળવવા માટે પાકિસ્તાનના ડિટેક્શન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નિશાન બનાવ્યું હતું. આ સમયના અંતરને કારણે, બ્રહ્મોસ મિસાઇલોએ કદાચ કોઈપણ પ્રતિકાર વિના પાકિસ્તાન પર હુમલો કર્યો.

તમને જણાવી દઈએ કે 7 મેની રાતથી 10 મેના રોજ સાંજે 5 વાગ્યા સુધી ચાલેલા ઓપરેશન સિંદૂરમાં ભારતે 100 પાકિસ્તાની આતંકવાદીઓને ઠાર માર્યા હતા. 40 થી 50 પાકિસ્તાની સૈન્ય સૈનિકો અને અધિકારીઓ માર્યા ગયા. આ સિવાય ભારતે પાકિસ્તાનના 11 એરબેઝ પર હુમલો કર્યો, જેમાં રફીકી, મુરીદકે (ચકવાલ), નૂર ખાન (રાવલપિંડી), રહીમ યાર ખાન, સુક્કુર અને ચુનિયા (કસૂર)નો સમાવેશ થાય છે.