New Delhi News : શું ભારતમાં પ્લાસ્ટિક નોટો (Plastic Notes)આવવાની છે? RBIના વાર્ષિક અહેવાલ, મૈસુર પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં ચાલેલા વાર્નિશ્ડ નોટોના ટેસ્ટ, 500 રૂપિયાની નોટોનું પ્રભુત્વ અને ભારતની અર્થવ્યવસ્થાના નવા અંદાજ વિશે જાણો સંપૂર્ણ વિગત.
તાજેતરના સમયમાં સોશિયલ મીડિયા અને બજારમાં એવી ચર્ચાઓ જોર પકડી રહી છે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ટૂંક સમયમાં દેશમાં પ્લાસ્ટિક (Plastic Notes)અથવા પોલિમર નોટો રજૂ કરવા જઈ રહી છે. કેટલાક દાવાઓમાં મુંબઈ અને પટનામાં થયેલી બેઠકોનો ઉલ્લેખ કરીને આ ચર્ચાને વધુ વેગ આપવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ જ્યારે દેશના ચલણ અને અર્થતંત્ર જેવી સંવેદનશીલ બાબતોની વાત આવે ત્યારે માત્ર અફવાઓ પર વિશ્વાસ કરવો યોગ્ય નથી.
હકીકતમાં, RBIએ તેના તાજેતરના વાર્ષિક અહેવાલમાં નોટોની સુરક્ષા અને ગુણવત્તા સુધારવા માટે આધુનિકીકરણની વાત કરી છે, પરંતુ પ્લાસ્ટિક નોટો (Plastic Notes)છાપવા અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. તેમ છતાં, ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રાન પ્રાઈવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL) દ્વારા મૈસુર પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં ‘વાર્નિશ્ડ નોટ્સ’ના સફળ પરીક્ષણો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે લોકોમાં ગેરસમજ ઉભી થઈ છે.
શું છે વાર્નિશ્ડ નોટ્સ?
વાર્નિશ્ડ નોટ્સ એટલે સામાન્ય કાગળની નોટો જ, પરંતુ તેના પર ખાસ પ્રકારનું રક્ષણાત્મક વાર્નિશ કોટિંગ કરવામાં આવે છે. આ કોટિંગ નોટોને પાણી, ધૂળ, તેલ અને ગંદકીથી સુરક્ષિત રાખે છે. પરિણામે નોટો ઝડપથી ફાટી જતી નથી અને લાંબા સમય સુધી સ્વચ્છ રહે છે.
આ ટેકનોલોજીનો મુખ્ય હેતુ નોટોની આયુષ્ય વધારવાનો છે, જેથી વારંવાર નોટો છાપવાની જરૂરિયાત ઓછી થાય અને ખર્ચમાં પણ ઘટાડો થાય.
RBI શું કહે છે?
RBIના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ બેંકનોટની સુરક્ષા, સ્વચ્છતા અને ટકાઉપણું તેની ટોચની પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે:
- નોટ બનાવતી કાગળ મિલોને આધુનિક બનાવવામાં આવી રહી છે.
- કરન્સી રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર (CRDC) નવી સુરક્ષા ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહ્યું છે.
- નોટોની ગુણવત્તા સુધારવા માટે નવી સુરક્ષા સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.
- દેશની વિવિધ ઇશ્યુ ઓફિસોને અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહી છે.
- ભવિષ્યમાં નોટોના છાપકામમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે.
જોકે, પ્લાસ્ટિક (Plastic Notes)અથવા પોલિમર નોટો (Polymer Notesને લઈને કોઈ સ્પષ્ટ જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
દેશમાં સૌથી વધુ કઈ નોટ ચલણમાં છે?
હાલમાં ભારતીય બજારમાં 500 રૂપિયાની નોટોનું જબરદસ્ત પ્રભુત્વ છે. RBIના આંકડા મુજબ:
- માર્ચ 2026 સુધીમાં 500 રૂપિયાની નોટોની સંખ્યા 11.2 ટકા વધી છે.
- મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ કુલ ચલણના 86 ટકા કરતાં વધુ ભાગમાં માત્ર 500 રૂપિયાની નોટો છે.
- વોલ્યુમ પ્રમાણે પણ 41.2 ટકા હિસ્સો 500 રૂપિયાની નોટોનો છે.
જોકે ચિંતાજનક બાબત એ છે કે 500 રૂપિયાની નકલી નોટોના કેસોમાં 20 ટકા કરતાં વધુનો વધારો નોંધાયો છે.
નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઘટ્યો
આશ્ચર્યજનક રીતે RBIનો નોટો છાપવાનો ખર્ચ વધ્યો નથી, પરંતુ ઘટ્યો છે.
- નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન નોટોના કુલ ઉત્પાદનની માંગ ઘટી હતી.
- 500 અને 200 રૂપિયાની નોટોની માંગમાં ઘટાડો નોંધાયો.
- બીજી તરફ 10 રૂપિયાની નોટોની માંગ વધી છે.
- કુલ છાપકામ ખર્ચ 6,379 કરોડ રૂપિયાથી ઘટીને 4,875 કરોડ રૂપિયા રહ્યો.
આ દર્શાવે છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ અને ચલણ વ્યવસ્થામાં બદલાવનો સીધો પ્રભાવ નોટોના ઉત્પાદન પર પડી રહ્યો છે.
2000 રૂપિયાની નોટોનું શું થયું?
RBIએ મે 2023માં 2000 રૂપિયાની નોટોને પરત ખેંચવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. અહેવાલ મુજબ:
- 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં 98.45 ટકા 2000 રૂપિયાની નોટો પરત આવી ગઈ છે.
- બજારમાં હવે 2000 રૂપિયાની નોટો લગભગ ગાયબ સમાન બની ગઈ છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર RBIનો વિશ્વાસ
વૈશ્વિક તણાવ અને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ છતાં RBIએ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત ગણાવી છે.
- નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં GDP વૃદ્ધિ 7.6 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે.
- 2026-27 માટે GDP વૃદ્ધિ 6.9 ટકા રહેવાની ધારણા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
- મજબૂત બેંકિંગ સિસ્ટમ, સરકારી મૂડી ખર્ચ અને સ્થાનિક વપરાશ આ વૃદ્ધિને ટેકો આપી રહ્યા છે.
ફુગાવો અને વૈશ્વિક જોખમો
RBIએ ચેતવણી આપી છે કે પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષો અને વધતા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવો ફુગાવામાં વધારો કરી શકે છે.
- 2026-27માં CPI ફુગાવો 4.6 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.
- વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપો ઇનપુટ ખર્ચ વધારી શકે છે.
- વિનિમય દરમાં વધઘટ પણ અર્થતંત્ર માટે પડકાર બની શકે છે.
રેપો રેટ અને સરકારની નાણાકીય સ્થિતિ
ફુગાવો નિયંત્રિત કરવા RBI સાવચેત અભિગમ અપનાવી રહી છે.
- MPCએ અગાઉ રેપો રેટમાં 100 બેસિસ પોઈન્ટનો ઘટાડો કર્યો હતો.
- હાલ રેપો રેટ 5.25 ટકા પર યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે.
- સરકારની રાજકોષીય ખાધ GDPના 4.4 ટકા સુધી નિયંત્રિત રહી છે.
આખરે સત્ય શું?
હાલની સ્થિતિમાં RBI પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવા જઈ રહી છે એવી ચર્ચાઓ માત્ર અફવાઓ સમાન છે. પરંતુ મૈસુર પ્રેસમાં વાર્નિશ્ડ નોટોના સફળ પરીક્ષણો એ ચોક્કસ દર્શાવે છે કે RBI દેશને વધુ સ્વચ્છ, સુરક્ષિત અને લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવી ભારતીય ચલણી નોટો (Indian Currency)આપવા માટે ગંભીરતાથી કામ કરી રહી છે.
ભારતનું ચલણ (Indian Currency)વ્યવસ્થાપન હવે આધુનિક ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ પ્લાસ્ટિક નોટો (Plastic Notes) માટે હજુ રાહ જોવી પડશે.
