- તુર્કી પણ ભારતની સાથે
- અત્યારે 193 દેશ UNSCના સભ્ય
- UNSCમાં 5 સ્થાયી સભ્યો
- ભારતે સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો
આ વર્ષે એપ્રિલ છે. ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ જયશંકરે જાહેરાત કરી કે, ‘ભારત ટૂંક સમયમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદનું કાયમી સભ્ય બનશે. પશ્ચિમી દેશો ભારત માટે તેમના દરવાજા લાંબા સમય સુધી બંધ રાખી શકતા નથી. ત્યારે અત્યારે શું સ્થિતિ છે જોઈએ અહેવાલ..
4 મહિના પછી જયશંકરના શબ્દો સાચા સાબિત થતા જણાય છે. પીએમ મોદીએ UNSCના સ્થાયી સભ્યોને વધારવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો ભારતને UNSCની કાયમી ખુરશી પર જોવા માંગે છે.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછી 1945માં 50 દેશોએ મળીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો પાયો નાખ્યો. અત્યારે 193 દેશ આના સભ્ય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સૌથી શક્તિશાળી બૉડીનું નામ છે- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ એટલે કે UNSC 5 દેશ આના સ્થાયી સભ્ય છે, જેને P5 પણ કહેવામાં આવે છે. જેની અંદર ચીન, ફ્રાન્સ, રશિયા, બ્રિટન અને અમેરિકાનો સમાવેશ થાય છે.
કોઇપણ પ્રસ્તાવ પસાર કરવા માટે આ પાંચ દેશોની સહમતી જરૂરી છે. જો કોઈ એક દેશ જો વીટો કરી દે તો પ્રસ્તાવને ફગાવી દેવામાં આવશે.
ભારતનો ભાર છે કે 7 દાયકા પહેલા 5 દેશ સ્થાયી સભ્ય બન્યા હતા. બદલાતી દુનિયામાં હવે અન્ય દેશોને પણ સામેલ કરવા જોઈએ.
તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ તૈયપ એર્દોગને રવિવારે કહ્યું, ‘જો ભારત જેવો દેશ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદનો કાયમી સભ્ય બને તો તુર્કીને ગર્વ થશે. વિશ્વ પાંચ કરતાં મોટું છે. અમે સુરક્ષા પરિષદમાં માત્ર આ 5ને રાખવા માંગતા નથી.
તુર્કીએ ઘણીવાર પાકિસ્તાનની તરફેણમાં વલણ અપનાવ્યું છે. તે કાશ્મીર મુદ્દે પણ ખુલ્લેઆમ નિવેદનો આપે છે.
આ પહેલા G20 સમિટમાં ભાગ લેવા આવેલા અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જો બિડેને PM મોદી સાથે દ્વિપક્ષીય વાતચીત કરી હતી. તેમના સંયુક્ત નિવેદનમાં તેમણે કહ્યું, ‘વૈશ્વિક શાસનમાં લોકોની વધુ ભાગીદારી અને પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ. અમે ભારતને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય બનાવવાનું સમર્થન કરીએ છીએ. આ સંદર્ભમાં, અમે 2028-29માં અસ્થાયી સભ્ય બનવા માટે ભારતની ઉમેદવારીનું સ્વાગત કરીએ છીએ.
G20માં ભાગ લેવા આવેલા UN ચીફ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે પણ કહ્યું કે UN સુરક્ષા પરિષદની સદસ્યતા પર નિર્ણય તેમના હાથમાં નથી, પરંતુ તેઓ ઈચ્છે છે કે UNSCમાં સુધારો કરવામાં આવે અને ભારતને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવે.
UNSCમાં 5 સ્થાયી સભ્યો છે – અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીન. તેમાંથી 4 દેશો ભારતને સમર્થન આપવા તૈયાર છે, પરંતુ ચીન નથી ઈચ્છતું કે યુએનની સૌથી શક્તિશાળી સંસ્થામાં ભારતને એન્ટ્રી મળે. UN સુરક્ષા પરિષદમાં કોઈપણ ઠરાવ પસાર કરવા માટે તમામ 5 સ્થાયી દેશોનું સમર્થન જરૂરી છે.
ફ્રાન્સ, અમેરિકા, રશિયા અને બ્રિટને પોતાની સંમતિ દર્શાવી છે, પરંતુ ચીન વિવિધ બહાને ભારતના કાયમી સભ્યપદનો વિરોધ કરી રહ્યું છે. વિડંબના એ છે કે, ભારતે ચીનને યુએનએસસીના કાયમી સભ્ય બનવાનું સમર્થન કર્યું હતું.
1990 ના દાયકામાં, યુએનએસસીના વિસ્તરણ સામે એક જૂથ બનાવવામાં આવ્યું હતું. યુનાઈટેડ ફોર કન્સેન્સસ, જેને કોફી ક્લબ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ સમૂહમાં લગભગ 40 દેશો એવા છે જે નથી ઈચ્છતા કે પડોશી દેશો પોતાના હિત માટે સુરક્ષા પરિષદમાં સામેલ થાય.
આ દેશોમાં ઈટાલી, સ્પેન, કેનેડા, દક્ષિણ કોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે. ઇટાલી અને સ્પેન સાથે મળીને જર્મનીના કાયમી સભ્યપદનો વિરોધ કરે છે. આર્જેન્ટિના બ્રાઝિલનો વિરોધ કરે છે, ઓસ્ટ્રેલિયા જાપાનનો વિરોધ કરે છે અને પાકિસ્તાન ભારતનો વિરોધ કરે છે.
યુએનએસસીમાં વિકાસશીલ દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ ઓછું છે. યુએનએસસીમાં સુધારા અને વિસ્તરણ અંગે ચર્ચાની પ્રક્રિયા વર્ષોથી ચાલી રહી છે.
ભારત યુએનએસસીમાં સુધારા માટે લોબી કરવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ભારતે બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા સાથે મળીને IBSA જૂથની રચના કરી છે. એ જ રીતે, બ્રાઝિલ, જર્મની અને જાપાન સાથે G4 જોડાણની રચના કરવામાં આવી છે. આ પાંચ દેશો એવા છે જે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ ઈચ્છે છે.
G4 એ તો ત્યાં સુધી કહ્યું છે કે જો કાયમી સભ્યપદ મળ્યા પછી અમારા વીટો પાવર અંગે ચિંતા હોય તો અમે 15 વર્ષ સુધી વીટોનો અધિકાર છોડવા તૈયાર છીએ.
વિશ્વની 17% વસ્તી ભારતમાં રહે છે. 142 કરોડની વસ્તી સાથે ભારત વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. યુએનએસસીમાં આટલી મોટી વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ હોવું જરૂરી છે.
છેલ્લા દાયકામાં ભારતનો સરેરાશ વાર્ષિક વિકાસ દર 7% થી વધુ રહ્યો છે. ચીન પછી અન્ય કોઈપણ મોટા દેશની સરખામણીમાં આ સૌથી વધુ છે. આ આર્થિક શક્તિને યુએનએસસીમાં અવગણી શકાય નહીં.
ભારત એક પરમાણુ શક્તિ છે, પરંતુ તે તેની ઝલક નથી કરતું. જો ભારતને સુરક્ષા પરિષદમાં સામેલ કરવામાં આવે તો તે પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ કાર્યક્રમમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
ઇન્ટરનેશનલ થિંક ટેન્ક ‘એટલાન્ટિક કાઉન્સિલ’ના સર્વે અનુસાર, જો આગામી દાયકામાં યુએનએસસીનું વિસ્તરણ કરવામાં આવે છે, તો ભારતને તેમાં મહત્તમ તકો મળશે. નિષ્ણાતો વચ્ચે કરવામાં આવેલા સર્વે અનુસાર, ભારતનું કાયમી સભ્ય બનવાની શક્યતા 26% રહેશે.
યુએનએસસીમાં નવા દેશને સામેલ કરવા માટે પહેલા યુએન ચાર્ટરમાં સુધારો કરવો પડશે. આ માટે બે શરતો છે. પ્રથમ- સંયુક્ત રાષ્ટ્રના તમામ સભ્ય દેશોમાંથી બે તૃતીયાંશનું સમર્થન હોવું જોઈએ. બીજું- સુરક્ષા પરિષદમાં સામેલ તમામ પાંચ દેશોની સહમતિ હોવી જોઈએ. જો એક દેશ પણ અસંમત થશે તો દરખાસ્તને નકારી કાઢવામાં આવશે.
ભારતને 4 સ્થાયી દેશોનું સમર્થન મળવાનો કોઈ અર્થ નથી જ્યાં સુધી ચીન તેની સાથે સંમત ન થાય. ભારત યુએનએસસીમાં સુધારાની હિમાયત કરી રહ્યું છે કારણ કે તે આને તેમાં જોડાવાનો એકમાત્ર રસ્તો માને છે.
ચીને પણ યુએનએસસીમાં સુધારાને સમર્થન આપ્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે યુએનએસસીમાં વધુ વિકાસશીલ દેશોને પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ. જોકે, તે ભારતના પ્રવેશમાં સીધો અવરોધ ઊભો કરી રહ્યો છે. આનો ઉકેલ લાવવાનો એકમાત્ર રસ્તો રાજદ્વારી છે.
યુએનમાં ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ રુચિરા કંબોજના જણાવ્યા અનુસાર, ‘જ્યારે વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીને વૈશ્વિક નિર્ણયોથી દૂર રાખવામાં આવે છે, ત્યારે યુએનએસસીમાં સુધારાની માંગ કરવી એ ભારતનો અધિકાર છે. પાંચ દેશોમાંથી દરેક પાસે બાકીના સભ્યોની સામૂહિક ઇચ્છાને અવગણવાની સત્તા છે. શું અસરકારક બહુપક્ષીયવાદ લાગુ કરી શકાય છે?
આ સમજવા માટે આપણે 7 દાયકા પાછળ જવું પડશે. 1945 માં, બીજું વિશ્વ યુદ્ધ સમાપ્ત થવાનું હતું. યુદ્ધમાં 7 કરોડથી વધુ લોકો માર્યા ગયા. આર્થિક વ્યવસ્થા પડી ભાંગી. ભૂખમરો, મોંઘવારી અને ગરીબી ચરમસીમાએ હતી. દુનિયા શાંતિ ઈચ્છતી હતી. આ સમય દરમિયાન, 50 દેશોના પ્રતિનિધિઓએ સાથે મળીને એક ચાર્ટર પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને આ રીતે એક નવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાનો પાયો નાખ્યો. એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી હતી કે આ સંસ્થા પ્રથમ અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધની જેમ ત્રીજા યુદ્ધને મંજૂરી આપશે નહીં. આજે વિશ્વ તેને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નામથી ઓળખે છે.
યુએનના છ મુખ્ય અંગો છે…
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા એટલે કે UNGA
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ એટલે કે UNSC
- આર્થિક અને સામાજિક પરિષદ એટલે કે ESC
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સચિવાલય
- આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલત એટલે કે ICJ
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ કાઉન્સિલ એટલે કે UNTC
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ અથવા UNSC એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના છ મુખ્ય અંગોમાંથી એક છે. આ યુએનની સૌથી શક્તિશાળી સંસ્થા છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને યુએન ચાર્ટરમાં કોઈપણ ફેરફારોને મંજૂરી આપવા માટે જવાબદાર છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં યુએનએસસી આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવા અથવા પુનઃસ્થાપિત કરવા પ્રતિબંધો અથવા બળનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનો અર્થ એ છે કે જો ભારત પણ UNSCનું સ્થાયી સભ્ય બને છે, તો વિશ્વના કોઈપણ મોટા મુદ્દા પર તેની સહમતિ જરૂરી રહેશે.
આ પણ વાંચો:પલસાણામાં ઘર આંગણે સૂતેલી બાળકીને ઉઠાવી યુવાને આચર્યું દુષ્કર્મ
આ પણ વાંચો:રાજકોટમાં વધુ એક 24 વર્ષીય યુવાનનું હાર્ટ એટેકથી થયું મોત
આ પણ વાંચો:વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાના ઘરની કામવાળીની સેવા કરી રહ્યું છે સુરતનું આ પટેલ દંપતી
આ પણ વાંચો:ગિરનાર રોપવે આજથી 15 તારીખ સુધી રહેશે બંધ, 16 સપ્ટેમ્બરથી પ્રવાસીઓ લઈ શકશે લાભ
