El Nino Effect in India 2026: આ વર્ષે અલ નીનોએ(El Nino) એશિયા તરફ પોતાના કદમ વધારી દીધા છે, જેના કારણે ભારત સહિત દુનિયાના ઘણા દેશોમાં દુષ્કાળ અને સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. લગભગ 150 વર્ષ પહેલાં આવા જ એક ‘સુપર અલ નીનો’ ના કારણે વિશ્વભરમાં અંદાજે 5 કરોડ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ પણ ચેતવણી આપી છે કે આ આબોહવા પરિવર્તનના કારણે દેશમાં ચોમાસું નબળું પડી શકે છે, જેની સીધી અસર ખેતી અને અર્થતંત્ર પર જોવા મળશે.
શું છે El Nino અને ભારતીય ચોમાસા પર તેની અસર?
વૈજ્ઞાનિક અહેવાલો અનુસાર, અલ નીનો(El Nino) પ્રશાંત મહાસાગરમાં થતી એક ભૌગોલિક ઘટના છે, જેના કારણે સમુદ્રની સપાટીનું પાણી સતત ગરમ થાય છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં સામાન્ય રીતે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ચાલતા વ્યાપારી પવનો (Trade Winds) નબળા પડતાં દક્ષિણ અમેરિકા નજીક ઠંડુ પાણી ઉપર આવવાનું બંધ થઈ જાય છે. આ ગરમીના કારણે દક્ષિણ એશિયાનું ચોમાસું નબળું પડે છે. ભારતમાં ખાસ કરીને જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન, જ્યારે ચોમાસું તેના ચરમસીમા પર હોય છે, ત્યારે આ વખતે અલ નીનોની સૌથી ઘાતક અસર જોવા મળી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે આ અસર ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી રહી શકે છે.
El Niño is one of Earth’s most powerful climate patterns, capable of influencing weather across the globe. It occurs when unusually warm waters spread across the central and eastern Pacific Ocean, altering atmospheric circulation and disrupting normal weather systems.
One of the… pic.twitter.com/UAFKYRr8Un
— Shining Science (@ShiningScience) June 16, 2026
તાપમાનમાં વધારો નવો રેકોર્ડ બનાવી શકે: અલ નીનોના સ્તર
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીના સામાન્ય તાપમાન અને વર્તમાન તાપમાન વચ્ચેના તફાવતના આધારે તેના સ્તર નક્કી થાય છે:
0.5 થી 1 ડિગ્રી સેલ્સિયસ: ‘નબળો’ અલ નીનો
1 થી 1.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ: ‘મધ્યમ’ અલ નીનો
1.5 થી 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ: ‘મજબૂત’ અલ નીનો
2 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ: ‘સુપર અલ નીનો’
વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતાં આ વખતે સમુદ્રનું તાપમાન સરેરાશ કરતાં 2.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી વધીને નવો રેકોર્ડ બનાવી શકે છે, જે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે.
જૂન મહિનામાં જ દેખાઈ અસર, ખેડૂતોની ચિંતા વધી
અલ નીનોની(El Nino) અસર ભારતમાં અત્યારથી જ દેખાવા લાગી છે. જૂન 2026 ના પ્રથમ બે અઠવાડિયામાં ઘણા રાજ્યોમાં સરેરાશ કરતાં ખૂબ ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. મહારાષ્ટ્ર જેવા પશ્ચિમ ભારતના રાજ્યોમાં વરસાદમાં 70 થી 80 ટકાની ઘટ જોવા મળી છે, જ્યારે મધ્ય અને ઉત્તર ભારતમાં પણ ચોમાસું ધીમું પડ્યું છે. આ વિલંબના કારણે ડાંગર (ચોખા), મકાઈ, સોયાબીન અને કપાસ જેવા ખરીફ પાકોની વાવણી કરતા ખેડૂતો મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે. જો આગામી મહિનાઓમાં વરસાદ 90 ટકા કે તેથી ઓછો રહેશે, તો અનાજના ઉત્પાદનમાં 10 થી 15 ટકાનો ઘટાડો આવી શકે છે.
🚨 CLIMATE ALERT: The latest NMME forecast is raising serious eyebrows.
A “Strong” El Niño starts at +1.5°C to +1.9°C.
A “Super El Niño” begins at +2.0°C.
Now look at the Nov–Jan forecast:
🌊 Large areas of the equatorial Pacific are projected above +2°C.
🌡️ Some regions are… pic.twitter.com/MFmrkdJoAo— Gaurav kochar (@gaurav_kochar) June 16, 2026
આ 12 રાજ્યો પર સૌથી મોટું જોખમ અને બચવાના ઉપાયો
અલ નીનોના કારણે ભારતના મુખ્ય 12 રાજ્યો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થવાની આશંકા છે, જેમાં મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા જેવા વિસ્તારો સામેલ છે જ્યાં ખેતી મુખ્યત્વે વરસાદ પર આધારિત છે.
જો કે, વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે જો હિંદ મહાસાગરમાં ‘પોઝિટિવ આઈઓડી’ (Indian Ocean Dipole) વિકસિત થશે, તો તે અલ નીનોની(El Nino) નકારાત્મક અસરને થોડી ઓછી કરી શકે છે. આ સિવાય આધુનિક ટેકનોલોજી, સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ અને સમયસર માઇક્રો ઇરિગેશન (ટપક પદ્ધતિ) દ્વારા નુકસાન ઘટાડવાના પ્રયાસો સરકારી સ્તરે શરૂ કરી દેવાયા છે.
આ પણ વાંચો : 149 વર્ષ પછી ફરી ‘મેગા અલ નીનો’નો ખતરો, 2026 માં દુનિયામાં પડશે ભયાનક ગરમી
આ પણ વાંચો : આગામી 5 વર્ષ પૃથ્વી માટે ભારે, ‘સુપર અલ નીનો’ મચાવશે તબાહી અને તૂટશે પેરિસ કરારની મર્યાદા
આ પણ વાંચો : ભારતમાં વધતી ગરમી વચ્ચે “સુપર અલ નીનો”ની આશંકા, વિશ્વ હવામાન સંગઠનની ચેતવણી
