National News : વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ફરી એકવાર લોકોને બિનજરૂરી સોનું ન ખરીદવાની અપીલ કરી છે. તેમની આ અપીલ (Gold Purchase) માત્ર વ્યક્તિગત બચત પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશના ડોલર અને વિદેશી મુદ્રા ભંડારને બચાવવાના મોટા આર્થિક પ્રયાસ સાથે જોડાયેલી છે.
PM મોદીની Gold Purchase અપીલ પાછળનું કારણ શું?
વડાપ્રધાન મોદીએ કિર્ગિસ્તાન પ્રવાસ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર વીડિયો શેર કરીને લોકોને જરૂરિયાત ન હોય તો સોનું ન ખરીદવાની અપીલ કરી હતી. આ ચાર મહિનામાં તેમની બીજી એવી અપીલ (Gold Purchase) છે.
આ અગાઉ 10 મેના રોજ તેલંગાણાની રેલીમાં પણ તેમણે લોકોને સોનું ન ખરીદવા (Gold Purchase), ઓછું તેલ ખાવા અને બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસ ટાળવા સહિતની અપીલો કરી હતી.
આ પાછળનું મુખ્ય કારણ ભારતના વિદેશી ચલણની બચત છે. ભારત કાચું તેલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી અને સોનાની મોટી માત્રામાં આયાત કરે છે. આ આયાત માટે મોટાભાગે ડોલરમાં ચુકવણી કરવામાં આવે છે.
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું આશરે 90 ટકા સોનું વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. એટલે દેશમાં સોનાની માંગ વધે ત્યારે તેની સાથે વિદેશી ચલણની માંગ પણ વધે છે. આયાત વધવાથી આયાત બિલ પર દબાણ આવે છે અને દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર અસર થઈ શકે છે.
એપ્રિલ 2025થી માર્ચ 2026 દરમિયાન ભારતે અંદાજે રૂ. 6.85 લાખ કરોડનું સોનું આયાત કર્યું હતું. કુલ આયાત ખર્ચમાં સોનાનો હિસ્સો લગભગ 9 ટકા રહ્યો હતો.
અગાઉની અપીલની સોનાના બજાર પર શું અસર પડી?
10 મેની અપીલ બાદ સોનાના ઊંચા ભાવને કારણે પણ ભારતમાં સોનાની આયાતમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ મે 2025માં 30.6 ટનની સરખામણીએ મે 2026માં આશરે 29.4 ટન સોનું આયાત થયું હતું.
જૂનમાં આ ઘટાડો વધુ સ્પષ્ટ રહ્યો. જૂન 2025માં 24.7 ટન સામે જૂન 2026માં આશરે 19.8 ટન સોનું આયાત થયું હતું. એટલે કે આયાતમાં લગભગ 20 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો.
જાન્યુઆરીમાં જ્યાં સોનાની આયાત આશરે 100 ટન આસપાસ હતી, ત્યાં જૂન સુધીમાં તે લગભગ 20 ટન સુધી ઘટી ગઈ હતી.
જોકે જુલાઈ અને ઓગસ્ટના સત્તાવાર આંકડા ઉપલબ્ધ ન હોવાથી સમગ્ર વર્ષના ટ્રેન્ડનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરવું હજુ વહેલું છે.
ભારતીયો સોનું ખરીદવાનું કેમ છોડતા નથી?
સોનાના ભાવમાં સતત વધારો થવા છતાં ભારતીય પરિવારોમાં તેની માંગ યથાવત રહે છે. તેનું એક મોટું કારણ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરંપરા છે.
લગ્ન, તહેવાર અને શુભ પ્રસંગોએ સોનાના દાગીના ખરીદવાની પરંપરા લાંબા સમયથી ચાલી આવે છે. ધનતેરસ, દિવાળી અને અક્ષય તૃતીયા જેવા પ્રસંગોએ સોનાની ખરીદી શુભ માનવામાં આવે છે.
બીજું મહત્વનું કારણ રોકાણ છે. ભારતીય પરિવારો સોનાને મુશ્કેલ સમયમાં ઉપયોગી સંપત્તિ માને છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સોનાના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થતાં રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ વધ્યો છે.
સોનાના ભાવ પર વૈશ્વિક સ્તરે ડોલરની સ્થિતિ, અમેરિકી બોન્ડના વળતરની અપેક્ષા અને વિશ્વભરની કેન્દ્રીય બેંકોની ખરીદી જેવી બાબતો અસર કરે છે. આ ઉપરાંત ભારતીય બજારમાં તહેવારોની સિઝન શરૂ થતાં જ્વેલર્સ સ્ટોક વધારતા હોવાથી માંગ વધી શકે છે.
RBIના ગોલ્ડ રિઝર્વમાં શું સ્થિતિ છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક એટલે કે RBIએ પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સોનાનો જથ્થો વધાર્યો છે. પરંતુ હાલના આંકડા પ્રમાણે છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી RBIના ગોલ્ડ રિઝર્વમાં ખાસ ફેરફાર જોવા મળ્યો નથી.
RBI પાસે આશરે 880.52 ટન સોનું હોવાનું જણાવાય છે. તેની અંદાજિત કિંમત લગભગ રૂ. 11 લાખ કરોડ છે. છેલ્લા દાયકામાં ભારતનો ગોલ્ડ રિઝર્વ આશરે 560 ટનથી વધીને 880 ટનથી વધુ થયો છે.
વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં સોનાનો હિસ્સો પણ વધ્યો છે. આ પાછળનું એક કારણ દેશના ફોરેક્સ રિઝર્વ (Forex Reserve)માં ડોલર ઉપરાંત સોનાનું પ્રમાણ વધારવાની નીતિ છે.
વિશ્વના અન્ય દેશોની કેન્દ્રીય બેંકો પણ સોનાનો ભંડાર વધારી રહી છે. ચીન સહિત અનેક દેશો છેલ્લા કેટલાક સમયથી સોનાની ખરીદીમાં સક્રિય છે.
દુનિયા સોનું કેમ એકઠું કરી રહી છે?
વિશ્વભરમાં સોનાની ખરીદી પાછળ ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની ચર્ચા પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયાના વિદેશી ભંડાર પર લાગેલા પ્રતિબંધોએ અનેક દેશોને પોતાના વિદેશી મુદ્રા ભંડારની રચના અંગે ફરી વિચારવા મજબૂર કર્યા હતા. ત્યારથી કેટલાક દેશો પોતાના રિઝર્વમાં સોનાનું પ્રમાણ વધારી રહ્યા છે.
સોનું કોઈ એક દેશની કરન્સી પર આધારિત નથી. તેથી વૈશ્વિક આર્થિક કે રાજકીય અનિશ્ચિતતાના સમયમાં તેને સુરક્ષિત સંપત્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના આંકડા અનુસાર વિશ્વની અનેક કેન્દ્રીય બેંકો આગામી વર્ષોમાં પણ સોનાનો ભંડાર વધારવાની યોજના ધરાવે છે.
PM મોદી વિદેશ પ્રવાસ ટાળવાની વાત કેમ કરે છે?
સોનાની જેમ જ વિદેશ પ્રવાસ (Foreign Travel)પણ વિદેશી ચલણ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલો છે. ભારતીયો જ્યારે વિદેશ જાય છે ત્યારે ફ્લાઇટ, હોટેલ, ભોજન, સ્થાનિક પરિવહન અને ખરીદી સહિત અનેક ખર્ચ વિદેશી ચલણમાં થાય છે.
2025 દરમિયાન કરોડો ભારતીયોએ વિદેશ પ્રવાસ કર્યો હતો અને તેમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો રજાઓ તથા ફરવા માટે ગયા હતા. ભારતીયો દ્વારા વિદેશમાં કરવામાં આવતો પ્રવાસ ખર્ચ સતત વધતો રહ્યો છે.
જો રજાઓ ગાળવા જતા લોકોનો એક હિસ્સો ભારતના જ પ્રવાસન સ્થળો પસંદ કરે, તો દેશમાંથી વિદેશી ચલણ બહાર જવાનું ઘટી શકે છે. આ રકમ ભારતીય હોટેલ, પરિવહન, રેસ્ટોરાં અને અન્ય સ્થાનિક વ્યવસાયોમાં ખર્ચાઈ શકે છે.
આ રીતે સ્થાનિક પ્રવાસનને વેગ મળવાની સાથે રોજગારીની તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે. ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ જેવા મોટા ખર્ચાળ કાર્યક્રમો ભારતમાં યોજાય તો તેનો લાભ પણ દેશની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થાને મળી શકે છે.
અહીં વિદેશ પ્રવાસ (Foreign Travel) સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની વાત કરતાં બિનજરૂરી વિદેશી ખર્ચ ઘટાડવાનો આર્થિક અભિગમ વધુ મહત્વનો છે.
સોનું, ડોલર અને રૂપિયો: આખું ગણિત શું કહે છે?
સોનાની આયાત (Gold Import) અને વિદેશ પ્રવાસથી થતો ખર્ચ બંને દેશમાંથી વિદેશી ચલણ બહાર જવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા છે.
જ્યારે સોનાની આયાત વધે છે અથવા ભારતીયો વિદેશમાં વધુ ખર્ચ કરે છે ત્યારે ડોલરની માંગ વધી શકે છે. બીજી તરફ આયાતનો ખર્ચ ઘટે અને દેશમાં જ ખર્ચ વધે તો વિદેશી ચલણ પરનું દબાણ ઓછું થઈ શકે છે.
આ જ કારણસર સરકાર અને નીતિનિર્માતાઓ બિનજરૂરી આયાત ઘટાડવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદન તથા સ્થાનિક પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવા પર ભાર મૂકે છે.
પરંતુ સોનું અન્ય આવશ્યક આયાતોથી અલગ છે. કાચું તેલ, મશીનરી અને કેટલીક ટેક્નોલોજી સંબંધિત વસ્તુઓ દેશની અર્થવ્યવસ્થા માટે જરૂરી છે, જ્યારે સોનાની ખરીદી (Gold Purchase)નો મોટો હિસ્સો રોકાણ અથવા પરંપરાગત જરૂરિયાત સાથે જોડાયેલો હોય છે.
એટલે PM મોદીની અપીલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ લોકોની જરૂરિયાતની ખરીદી રોકવાનો નહીં, પરંતુ બિનજરૂરી સોનાની ખરીદી (Gold Purchase)અને વિદેશી ખર્ચ અંગે વિચાર કરવા પ્રેરિત કરવાનો છે.
