Iran News : વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગોમાંના એક સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને ઈરાને મોટો નિર્ણય આગળ ધપાવ્યો છે. ઈરાનની સંસદીય નેશનલ સિક્યોરિટી એન્ડ ફોરેન પોલિસી કમિટીએ એવા ડ્રાફ્ટ કાયદાના Article 3ને મંજૂરી આપી છે, જેમાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતાં ચોક્કસ જહાજો પાસેથી ઈરાન દ્વારા આપવામાં આવતી વિવિધ સેવાઓ બદલ ફી (Iran Hormuz fee)વસૂલવાની જોગવાઈ છે.
આ પ્રસ્તાવને ઈરાનના “Strategic Action Plan to Ensure the Security and Development of the Strait of Hormuz”નો ભાગ બનાવવામાં આવ્યો છે.
કઈ સેવાઓ માટે વસૂલાશે ફી?
ઈરાની સંસદીય સમિતિના પ્રવક્તા હસન ઘશઘવીના જણાવ્યા અનુસાર, જહાજો પાસેથી વસૂલવામાં આવતી ફીમાં અનેક સેવાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
તેમાં મુખ્યત્વે:
- નેવિગેશન અને મેરિટાઇમ સેવાઓ
- પર્યાવરણ સંબંધિત સેવાઓ
- સુરક્ષા સેવાઓ
- વીમા સંબંધિત સેવાઓ
- ખાસ પરિસ્થિતિમાં ઇંધણની સેવા
- અન્ય જરૂરી દરિયાઈ સેવાઓ
નો સમાવેશ થાય છે.
ઈરાનનો દાવો છે કે આ માત્ર ટ્રાન્ઝિટ ટોલ (Strait of Hormuz toll)નહીં પરંતુ જહાજોને પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓના બદલામાં લેવામાં આવતી ફી હશે.
રિયાલ નહીં તો બીજી કરન્સી પણ ચાલશે
ઈરાનના આ પ્રસ્તાવનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ હિસ્સો તેની પેમેન્ટ કરન્સી છે.
ઘશઘવીએ જણાવ્યું છે કે આ ફી ઈરાની રિયાલ (Iranian rial)માં અથવા ઈસ્લામિક રિપબ્લિક દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી અન્ય કોઈ કરન્સીમાં વસૂલ કરી શકાશે. એટલે પેમેન્ટ માટે માત્ર ડૉલર (Dollar) પર નિર્ભર રહેવાની જરૂરિયાત નહીં રહે.
આ જોગવાઈને કારણે ઈરાનની નીતિને માત્ર આવક વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલર ( Dollar)ના પ્રભાવને ઘટાડવાના વ્યૂહાત્મક પ્રયાસ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.
જોકે, માત્ર આ જોગવાઈના આધારે ઈરાનનો હેતુ સીધો “ડૉલર (Dollar)નો અંત લાવવાનો” છે એવું નિશ્ચિત રીતે કહેવું યોગ્ય નથી.
શું ઈરાનને હોર્મુઝમાં ટોલ વસૂલવાનો કાયદેસર અધિકાર છે?
આ મુદ્દો સૌથી વધુ મહત્વનો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદા હેઠળ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાવહન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા માર્ગોમાં જહાજોના પસાર થવાના અધિકારને વિશેષ સુરક્ષા મળે છે. International Chamber of Shippingના માર્ગદર્શન મુજબ, માત્ર જહાજને સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવા દેવા બદલ સામાન્ય ટોલ વસૂલવાનો કાયદાકીય આધાર નથી; જોકે ચોક્કસ સેવા આપવામાં આવે તો તેના બદલામાં ચાર્જ વસૂલવાની જોગવાઈ હોઈ શકે છે.
આથી ઈરાન પોતાના પ્રસ્તાવને “ટોલ” નહીં પરંતુ “સર્વિસ ફી” તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.
પરંતુ વાસ્તવમાં કોઈ ચાર્જ માત્ર નામ બદલવાથી કાયદેસર બની જાય છે કે નહીં, તે બાબતે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને દરિયાઈ દેશો વચ્ચે વિવાદ ઊભો થઈ શકે છે.
હજી કાયદો સંપૂર્ણ રીતે લાગુ થયો નથી
અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે.
સંસદીય સમિતિએ Article 3ને મંજૂરી આપી છે, પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે ઈરાને હમણાંથી જ તમામ જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાનું શરૂ કરી દીધું છે.
ડ્રાફ્ટને આગળ સંપૂર્ણ સંસદમાં મંજૂરી મેળવવી પડશે. ત્યારબાદ ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ તેની બંધારણીય અને કાનૂની સમીક્ષા કરશે. જરૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ તે કાયદા તરીકે અમલમાં આવી શકે છે
હોર્મુઝ શા માટે આટલું મહત્વનું છે?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર્શિયન ગલ્ફને ગલ્ફ ઓફ ઓમાન અને આગળ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે.
વિશ્વના તેલ અને ગેસ વેપાર માટે તેની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા અત્યંત મોટી હોવાથી હોર્મુઝમાં જહાજોના નિયમો, સુરક્ષા અથવા ફીમાં કોઈ મોટો ફેરફાર થાય તો તેની અસર ઊર્જા બજાર, શિપિંગ ખર્ચ અને વૈશ્વિક વેપાર સુધી પહોંચી શકે છે.
અમેરિકા અને ગલ્ફ દેશોની મુશ્કેલી વધી શકે
હોર્મુઝમાં કોઈપણ પ્રકારની ફરજિયાત ફીનો મુદ્દો અમેરિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ઉદ્યોગ માટે સંવેદનશીલ બની શકે છે.
તાજેતરમાં હોર્મુઝ માટે પ્રાદેશિક વ્યવસ્થાપન અને સ્વૈચ્છિક ફી અંગેના પ્રસ્તાવો પણ ચર્ચામાં આવ્યા હતા, પરંતુ અમેરિકન પક્ષે હોર્મુઝમાંથી મુક્ત અને અવિરોધિત નૌકાવહનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
આથી ઈરાનનો નવો પ્રસ્તાવ આગળ વધે છે તો કાયદાકીય દલીલોની સાથે રાજદ્વારી અને આર્થિક તણાવ પણ વધી શકે છે.
ઈરાનને શું ફાયદો થઈ શકે?
ઈરાન માટે આ યોજનાના કેટલાક સંભવિત હેતુઓ હોઈ શકે છે:
- દરિયાઈ સેવાઓમાંથી નવી આવક ઊભી કરવી
- હોર્મુઝમાં પોતાની ભૂમિકા અને નિયંત્રણ મજબૂત કરવું
- વિદેશી કરન્સીમાં આવક મેળવવાની શક્યતા વધારવી
- હોર્મુઝના સંચાલનમાં પોતાની વાટાઘાટની સ્થિતિ મજબૂત કરવી
- અમેરિકન પ્રતિબંધો વચ્ચે વૈકલ્પિક ચુકવણી વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ કરવો
પરંતુ બીજી તરફ, જો શિપિંગ કંપનીઓ આ ફીને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરે અથવા તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા વિરુદ્ધ માને, તો તેનો અમલ કરવો ઈરાન માટે પણ પડકારરૂપ બની શકે છે.
આગળ શું થશે?
હાલ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ઈરાનની સંસદ (Iran parliament)આ પ્રસ્તાવને અંતિમ મંજૂરી આપે છે કે નહીં અને ત્યારબાદ તેની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલી સ્વીકાર્યતા રહે છે.
જો આ યોજના કાયદામાં ફેરવાય અને વાસ્તવમાં જહાજો પાસેથી ફી (Iran Hormuz fee))વસૂલવાનું શરૂ થાય, તો હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા વૈશ્વિક વેપાર માટે નવા નિયમો ઊભા થઈ શકે છે.
આ કારણે ઈરાનનો આ નિર્ણય માત્ર એક દેશની આવક વધારવાની યોજના નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર, દરિયાઈ કાયદા અને મધ્ય પૂર્વની ભૂ-રાજનીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષા બની શકે છે.
