National News : ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા જેનેરિક દવા (Generic Medicines)ઉત્પાદકોમાં સામેલ છે. વિશ્વના 200થી વધુ દેશોમાં ભારતીય દવાઓ પહોંચે છે અને WHO માટે મોટી સંખ્યામાં રસીનું ઉત્પાદન પણ ભારત કરે છે. ભારતીય ફાર્મા (Pharma)ઉદ્યોગમાં વપરાતા અંદાજે 70થી 80 ટકા API આયાત કરવામાં આવે છે.છતાં એક મોટો પડકાર હજુ યથાવત છે—દવાઓ બનાવવા માટે જરૂરી કાચા માલ એટલે કે Active Pharmaceutical Ingredients (API) માટે ભારત હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં ચીન પર આધાર રાખે છે.
ભારતની મજબૂત સ્થિતિ
ભારતનું ફાર્માસ્યુટિકલ (Pharma)ક્ષેત્ર છેલ્લા બે દાયકામાં ઝડપી ગતિએ વિકસ્યું છે. વર્ષ 2001માં જ્યાં દવાની નિકાસ માત્ર 1.9 અબજ ડોલર હતી, ત્યાં હવે તે 31 અબજ ડોલરથી વધુ સુધી પહોંચી છે. જન ઔષધિ યોજના જેવી પહેલોથી સામાન્ય લોકોને ઓછી કિંમતે ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ ઉપલબ્ધ થઈ રહી છે.
છતાં ચીન પર ભારે નિર્ભરતા
ભારતીય ફાર્મા (Pharma)ઉદ્યોગમાં વપરાતા અંદાજે 70થી 80 ટકા API આયાત કરવામાં આવે છે અને તેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ચીનનો છે. કેટલાક મહત્વના એન્ટિબાયોટિક્સ માટે જરૂરી કાચા માલમાં તો ચીન પરની નિર્ભરતા 90 ટકા કરતાં પણ વધારે હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ચીન (China) પાસે મોટા ઉત્પાદન પ્લાન્ટ, સસ્તી વીજળી, મજબૂત કેમિકલ ઇકોસિસ્ટમ અને ઓછા ઉત્પાદન ખર્ચના કારણે વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં મોટો ફાયદો છે. પરિણામે ભારતીય કંપનીઓ માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન કરતાં આયાત સસ્તી પડે છે.
કોવિડ બાદ બદલાતું વૈશ્વિક સમીકરણ
કોવિડ-19 દરમિયાન સપ્લાય ચેઇનમાં આવેલા વિક્ષેપો બાદ અમેરિકા અને યુરોપ સહિત અનેક દેશોએ ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા છે. આ China plus One વ્યૂહરચના ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ તક બની શકે છે.
વિશ્વના ઘણા દેશો હવે એવી સપ્લાય ચેઇન ઇચ્છે છે જેમાં માત્ર અંતિમ દવા જ નહીં પરંતુ તેનું સમગ્ર ઉત્પાદન સ્થાનિક અથવા વિશ્વસનીય દેશોમાં થતું હોય.
સરકારના પ્રયાસો
ભારત સરકારે API ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે 6,940 કરોડ રૂપિયાની Production Linked Incentive (PLI) યોજના શરૂ કરી છે. આ ઉપરાંત ગુજરાત, આંધ્ર પ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં Bulk Drug Parks વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.
આ યોજનાઓ હેઠળ અનેક મહત્વના API અને Key Starting Materialsનું સ્થાનિક ઉત્પાદન શરૂ થઈ રહ્યું છે. લાંબા સમય બાદ Penicillin-G અને Clavulanic Acid જેવા મહત્વપૂર્ણ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન ફરી ભારતમાં શરૂ કરવાની દિશામાં કામગીરી ચાલી રહી છે.
હજુ પડકારો યથાવત
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર API ઉત્પાદન પૂરતું નથી. જો કાચા રસાયણો અને ઇન્ટરમીડિયેટ્સ માટે પણ આયાત પર નિર્ભરતા રહેશે તો સપ્લાય ચેઇન સંપૂર્ણ રીતે આત્મનિર્ભર નહીં બની શકે.
ભારતને સંપૂર્ણ Pharma Value Chain વિકસાવવાની જરૂર છે જેમાં—
- મૂળભૂત રસાયણોનું ઉત્પાદન
- Key Starting Materials
- Intermediates
- API
- Finished Medicines
આ તમામ તબક્કા દેશમાં જ વિકસે.
આગળનો માર્ગ
ભારત પાસે વિશ્વસનીય ઉત્પાદન ક્ષમતા, કુશળ માનવબળ અને વૈશ્વિક બજારમાં મજબૂત પ્રતિષ્ઠા છે. જો આગામી વર્ષોમાં API અને કેમિકલ ઇકોસિસ્ટમમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવામાં સફળતા મળશે તો China+1 વ્યૂહરચનાનો સૌથી મોટો લાભ ભારતને મળી શકે છે.
વિશ્વની ફાર્મસી તરીકે ભારતની ઓળખ હવે માત્ર તૈયાર દવાઓ સુધી મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ સંપૂર્ણ સપ્લાય ચેઇનનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનવું એ આગામી દાયકાનું સૌથી મોટું લક્ષ્ય બની શકે છે.
